Giữa những thửa ruộng và mái nhà của thôn Khương Mỹ, ba ngọn tháp gạch đứng thẳng một hàng từ bắc xuống nam, ngọn phía nam cao hơn cả, người dân địa phương còn quen gọi là tháp Ba. Đứng sát chân tường, quý vị sẽ thấy điều mà nhiều tháp Chăm khác đã mất, đó là những dải hoa văn cuộn hình chữ S chạy dọc các trụ ốp, những vòm cửa giả chồng lớp, và dưới chân là hình khỉ, rắn thần, chim thần, người cưỡi voi cưỡi ngựa.
Đây là tháp Khương Mỹ, cụm đền tháp Ấn Độ Giáo của người Chăm dựng quãng cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10 trên đất Amaravati. Tên làng này về sau thành tên của cả một phong cách trong nghệ thuật Chăm Pa. Nói cách khác, những gì quý vị thấy trên tường ở đây là mẫu chuẩn mà sách vở dùng để nhận ra phong cách ấy ở nơi khác.
IBa tháp và dấu ấn thần Vishnu
Về vị thần được thờ ở Khương Mỹ, các tư liệu ghi theo hai hướng. Theo cách giải thích phổ biến được Thông tấn xã Việt Nam dẫn lại, cụm ba tháp Chăm xếp hàng ngang thờ bộ Tam Vị của Ấn Độ Giáo, trong đó tháp Nam thờ Vishnu, tháp Giữa thờ Shiva, tháp Bắc thờ Brahma. Trong khi đó, chuyên khảo trên tạp chí Di sản Văn hóa và Báo Đắk Lắk ghi nhận hầu hết hiện vật điêu khắc tìm thấy ở đây đều thuộc mạch Vishnu giáo mà vắng bóng hình tượng Shiva và Brahma, nên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cả cụm đền tháp Khương Mỹ thờ thần Vishnu.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, Brahma chủ việc sinh, Vishnu chủ việc giữ, Shiva chủ việc hủy để tái tạo. Ba vị là ba mặt của một dòng vận hành chứ không xếp trên dưới. Phần giảng kỹ về bộ ba và về linga, yoni đã có trong bài Mỹ Sơn.
Điều đáng chú ý ở Khương Mỹ là dù đọc theo cách nào thì Vishnu cũng giữ vị trí nổi bật nhất, gắn với ngọn tháp Nam cao nhất và hàng loạt tác phẩm điêu khắc tìm thấy tại chỗ. Trong một vương quốc mà Shiva thường được tôn cao nhất, sự hiện diện đậm nét của Vishnu, của hóa thân Krishna nâng núi Govardhana và của hóa thân Rama cùng đàn khỉ trong sử thi Ramayana quanh chân tháp làm cho Khương Mỹ có sắc thái riêng trong các đền tháp Chăm Pa.
Về hiện vật gốc, phần lớn điêu khắc của Khương Mỹ nay đã chuyển về các bảo tàng. Tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng hiện lưu giữ phù điêu thần Vishnu bốn tay cầm gậy, ốc, hoa sen và đĩa (cao 47 cm), cùng phù điêu từ tháp Nam thể hiện thần Krishna nâng ngọn núi Govardhana che mưa cho dân làng (cao 90 cm). Một pho tượng tròn thần Vishnu bốn tay tìm thấy ở Khương Mỹ hiện được bảo quản tại Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh. Ngoài ra, năm 1918 các nhà khảo cổ người Pháp còn tìm thấy tại đây một thành bậc cấp bằng sa thạch chạm cảnh hai nhân vật giao chiến, được đoán là hoàng tử Rama và quỷ vương Ravana trong sử thi Ramayana.
Có một chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu. Người tới Khương Mỹ sau đợt trùng tu năm 2022 thường thấy những mảng gạch mới để trơn bên cạnh những mảng hoa văn cũ, rồi nghĩ rằng người trùng tu đã bỏ sót hoa văn. Không phải vậy. Theo báo Thanh Niên, việc không làm lại hoa văn là chủ ý theo văn bản thỏa thuận của Cục Di sản văn hóa, bởi chỗ hoa văn đã mất không có đủ tư liệu để phục dựng, và làm mới hoàn toàn thì sẽ thành đồ giả không có giá trị lịch sử. Mảng trơn ấy cho quý vị biết đâu là gạch nghìn năm, đâu là gạch hôm nay.
IITừ mẫu gốc tới đợt trùng tu
Không bia nào được biết cho năm dựng Khương Mỹ. Niên đại cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10 là niên đại định theo phong cách, và chính phong cách ấy lại mang tên nơi này. Theo khảo tả của học giả Pháp Henri Parmentier, trong ba ngọn ở đây thì tháp Nam được xây dựng sớm nhất, kế đó là tháp Bắc, và cuối cùng là tháp Giữa.
- Cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10Dựng cụm ba thápBa tháp dựng theo trục bắc nam, cửa quay hướng Đông, trên đất Amaravati. Theo H. Parmentier, tháp Nam dựng trước, tiếp đến tháp Bắc rồi tháp Giữa.
- Đầu thế kỷ 10Phong cách mang tên Khương MỹGiới nghiên cứu lấy cụm tháp này làm mẫu gốc cho giai đoạn nghệ thuật đầu thế kỷ 10, kết hợp truyền thống Chăm với một số mô típ trang trí Khmer đương thời.
- 1918Khai quật và đưa hiện vật về bảo tàngCác nhà khảo cổ người Pháp tìm thấy thành bậc sa thạch chạm tích Ramayana cùng nhiều điêu khắc Vishnu giáo, phần lớn hiện vật về sau đưa về Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh.
- 1989Di tích quốc giaCụm tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 100-VH/QĐ ngày 21 tháng 1 năm 1989 của Bộ Văn hóa.
- Tháng 12 năm 2022Trùng tu xong tháp Bắc và tháp GiữaTheo Thanh Niên, dự án bảo tồn tháp Bắc và tháp Giữa kinh phí 12,6 tỉ đồng (phê duyệt tháng 10 năm 2019) hoàn thành, giữ nguyên các mảng hoa văn cũ và xây bù chỗ mất bằng gạch phẳng.
- Sau 2022Xử lý muối hóa và bảo quảnMặt gạch mới sau trùng tu xuất hiện rêu mốc và muối hóa vào năm 2023, tiếp tục được các cơ quan chuyên môn xử lý và theo dõi bảo quản.
Một chỗ nguồn ghi khác nhau về vị trí của phong cách. Nhiều tài liệu kiến trúc xếp phong cách Khương Mỹ vào thế chuyển tiếp giữa phong cách Đồng Dương và phong cách Mỹ Sơn A1. Báo Đắk Lắk lại ghi chuyển tiếp giữa Đồng Dương và Trà Kiệu. Chỗ vênh này đến từ việc giới nghiên cứu xếp kiến trúc và điêu khắc Chăm Pa theo hai thang tên gọi khác nhau, Mỹ Sơn A1 là tên trong thang kiến trúc còn Trà Kiệu là tên trong thang điêu khắc. Ngoài ra, tạp chí Di sản Văn hóa và báo Dân Trí còn chỉ ra sự xuất hiện của các mô típ nghệ thuật Khmer cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10 trên hoa văn Khương Mỹ, như cành lá uốn cong vểnh lên ở đầu mút và dải hình thoi nối tiếp.
IIIĐọc một phong cách trên mặt tường
Ba tháp cùng mặt bằng gần vuông, mái ba tầng thu nhỏ dần, trên chóp có khối đá sa thạch. Tháp Nam lớn nhất, tháp Giữa cỡ vừa, tháp Bắc nhỏ nhất. Mỗi tháp có một cửa chính mở về hướng Đông và năm cửa giả vòm cuốn. Điều làm Khương Mỹ đáng xem là phần trang trí trên thân tường còn giữ được nhiều hơn phần lớn tháp cùng thời, nhất là ở các mặt bên nằm sát nhau ít chịu gió bão, và đó chính là những dấu hiệu dùng để gọi tên phong cách.
Mỗi mặt tường có năm trụ ốp, trên trụ chạm hoa văn thảo mộc cuộn thành những chữ S nối tiếp nhau, xen kẽ các mảng tường trang trí hình thoi từ chân đến đỉnh tường.
Các cửa giả xây bít, vòm trên uốn hình vòng cung chạm hoa cỏ cách điệu, đầu lá uốn cong vểnh lên ở đầu mút, đỉnh vòm kết thành hình lá đề.
Gắn vào thân và chân tháp là các tác phẩm đất nung và sa thạch chạm chim thần Garuda, rắn thần Naga, người cưỡi voi, người cưỡi ngựa. Dưới chân tháp (sâu 0,3 tới 0,5 mét) phát lộ nhiều phiến đá chạm đàn khỉ đứng, ngồi, ôm trống, cho con bú gắn với tích Ramayana.
Các tầng mái lặp lại hình thân tháp ở cỡ nhỏ dần, trên cùng là chóp đá sa thạch, đúng hình ảnh ngọn núi thiêng của đền tháp Ấn Độ Giáo.
Những chỗ hoa văn ở góc tháp đã bị ăn mòn được tu bổ bằng gạch phẳng, không chạm mới, theo yêu cầu giữ tính xác thực của Cục Di sản văn hóa.
Khương Mỹ đứng ở đâu trong mạch nghệ thuật Chăm
Ngay trước Khương Mỹ là phong cách Đồng Dương, gắn với Phật viện Đồng Dương, nặng về sức mạnh và khối căng. Ngay sau là phong cách Mỹ Sơn A1 (và điêu khắc Trà Kiệu), lấy tên ngôi tháp chính của nhóm A ở Mỹ Sơn. Khương Mỹ đứng ở quãng giữa hai phong cách ấy, vừa chuyển từ nét khỏe khoắn sang nét thanh nhã, vừa tiếp nhận thêm mô típ hoa văn Khmer, và mặt tường còn phủ trang trí của nó là chỗ để nhận ra quãng chuyển tiếp đó.
Muốn thấy mạch ấy đi tiếp ra sao, quý vị có thể so với tháp Chiên Đàn, cách chừng 10 cây số về phía tây bắc. Chiên Đàn muộn hơn khoảng hai thế kỷ, thân tháp đã để trơn, trang trí dồn xuống chân tháp đá. Đặt hai cụm cạnh nhau là thấy rõ hai cách xử lý mặt tường cách nhau chừng hai thế kỷ.
IVThế đất và hướng
Mục này đặt hai cách nhìn cạnh nhau một cách có chủ ý. Cách thứ nhất là lệ của người dựng tháp. Đền tháp Ấn Độ Giáo quay cửa chính về hướng Đông để đón mặt trời mọc, thường đặt trên gò hay chỗ đất cao, và khối tháp là ngọn núi thiêng dựng giữa vùng đất có nguồn nước nuôi sống. Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Cách thứ hai là phong thủy cổ truyền của người Việt, và phần đọc theo cách ấy dưới đây là của thư viện, để bạn đọc quen lối cũ có chỗ so, không phải điều chép trong tư liệu nào về Khương Mỹ.
Điều đầu tiên người xem đất sẽ để ý là ba ngọn thẳng hàng mà ngọn Nam cao nhất. Lối cũ của người Việt quen chờ ngọn giữa cao để thành thế chủ. Ở đây ngọn cao lại nằm ở đầu nam, và theo khảo tả của H. Parmentier thì ngọn Nam được dựng trước tiên, sau đó mới dựng ngọn Bắc rồi ngọn Giữa xen vào khoảng trống. Trong phép cũ, phương Nam thuộc hành Hỏa, ứng với chỗ sáng nhất của trời. Nhưng lý do thật của cách xếp này nằm ở trình tự xây dựng và vị thần được thờ ở ngọn Nam, không nằm ở phép xem đất.
Thứ hai là gò thấp và mặt Đông nhìn về phía biển. Khương Mỹ tọa lạc trên một gò thấp thuộc dải đồng bằng ven biển phía nam xứ Quảng, phía Đông nhìn ra hướng biển. Người Việt đọc một công trình đứng trên gò bằng quay mặt về phía nước lớn là thế bình dương hướng thủy, lấy nước làm minh đường. Người Chăm quay cửa về Đông vì lý riêng của họ, là để ánh sáng đầu ngày rọi vào vật thờ. Hai lý do dẫn về cùng một hướng mà không chung một gốc.
Thứ ba là đất làng bao quanh. Cụm tháp nay đứng giữa làng quê, cách đoạn đường tránh quốc lộ 1A khoảng hai trăm mét về phía tây, ruộng và vườn nhà dân vây lấy. Phép cũ coi nơi thờ tự nằm giữa khu dân cư đông đúc là nơi được hơi người giữ ấm. Đây là cảnh của hôm nay chứ không phải cảnh lúc người Chăm dựng tháp, và thư viện không suy ngược cảnh này về quá khứ.
Cuối cùng là tường tháp như bản đồ. Người xem đất đọc núi sông từ ngoài vào. Ở Khương Mỹ, chính mặt tường có hoa văn chữ S chạy thành dải, trụ ốp đứng như hàng cột, cửa giả chồng vòm. Đây là thứ dễ đọc nhất ở nơi này, và nó thuộc về lệ của người Chăm hoàn toàn, không cần đến phép xem đất nào.
VNghi thức trong một cụm ba tháp
Tại Khương Mỹ hiện không còn cộng đồng người Chăm làm lễ. Cụm tháp là di tích kiến trúc, không có lịch lễ Chăm để ghi. Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn nay diễn ra ở các đền tháp vùng nam Trung Bộ, như tháp Po Klong Garai. Bảng dưới là những nghi thức vốn có trong cụm đền tháp này, đọc từ cấu tạo và trang trí của chính Khương Mỹ.
| Nghi thức | Nội dung | Dấu vết tại Khương Mỹ |
|---|---|---|
| Dâng lễ riêng từng tháp | Mỗi kalan là một điện thờ độc lập, lễ dâng trước vật thờ trong lòng tháp qua một cửa thật. | Ba tháp, mỗi tháp một cửa chính hướng Đông và năm cửa giả. |
| Tôn thờ thần Vishnu | Vishnu cùng các hóa thân Krishna và Rama giữ vị trí trung tâm trong điêu khắc của cụm tháp. | Tháp Nam cao nhất, tượng Vishnu bốn tay, phù điêu Krishna nâng núi Govardhana. |
| Kể sử thi qua đá | Tích Ramayana được chạm để người đi quanh đền đọc theo. | Các phiến đá chạm đàn khỉ quanh chân tháp và thành bậc chạm Rama giao chiến với Ravana tìm năm 1918. |
| Đi vòng quanh đền | Người hành lễ đi quanh khối tháp theo chiều kim đồng hồ, giữ đền bên tay phải. | Dải chạm người, khỉ và thú chạy liền quanh chân tháp, đọc được khi đi vòng. |
| Canh giữ khu thờ | Thú linh và thần hộ vệ đặt trên thân và chân tháp để giữ chỗ thiêng. | Hình rắn thần Naga, chim thần Garuda và các chiến sĩ bay bằng đất nung, sa thạch. |
Cách Khương Mỹ chừng 5,4 cây số là Văn Thánh Khổng Miếu Tam Kỳ, một nơi thờ Nho giáo của người Việt. Hai nơi gần nhau nhưng thuộc hai truyền thống khác hẳn, xin quý vị đọc riêng từng nơi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Khương Mỹ, xã Tam Xuân (xã Tam Xuân I cũ, huyện Núi Thành cũ, tỉnh Quảng Nam cũ), thành phố Đà Nẵng. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Tam Xuân I, Tam Xuân II và Tam Tiến thành xã Tam Xuân
- Đường tới
- Thôn Khương Mỹ, xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng, trước là thôn 4, xã Tam Xuân I cũ, huyện Núi Thành cũ, tỉnh Quảng Nam cũ, nằm cách quốc lộ 1A (đoạn cầu Ốc, đường tránh Tam Kỳ) khoảng 200 mét về phía tây. Cách tháp Chiên Đàn chừng 10 cây số về phía đông nam.
- Toạ độ
- 15.5479, 108.5056
Đây là di tích kiến trúc vừa qua trùng tu, lệ của nơi này là lệ giữ mặt tường. Không chạm tay lên các mảng hoa văn cũ, không cào hay viết lên gạch, không trèo lên chân tháp. Những mảng gạch trơn là chỗ đã tu bổ, xin đừng bóc hay thử độ bền. Nếu quý vị muốn thắp hương, hãy thắp ở chỗ đã bố trí, đừng cắm vào khe gạch.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Khương Mỹ
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Khương Mỹ thờ ai
Nguồn ghi theo hai hướng. Theo cách giải thích phổ biến, ba tháp thờ bộ Tam Vị gồm tháp Nam thờ Vishnu, tháp Giữa thờ Shiva và tháp Bắc thờ Brahma. Trong khi đó, chuyên khảo trên tạp chí Di sản Văn hóa và Báo Đắk Lắk cho biết các điêu khắc tìm thấy ở đây (tượng Vishnu bốn tay, phù điêu Krishna nâng núi, tích Ramayana) đều thuộc Vishnu giáo mà vắng bóng Shiva và Brahma, nên nhiều nhà nghiên cứu cho rằng cả cụm tháp thờ thần Vishnu.
Phong cách Khương Mỹ là gì
Là một giai đoạn trong nghệ thuật Chăm Pa vào đầu thế kỷ 10, lấy chính cụm tháp này làm mẫu gốc đặt tên. Phong cách này đứng ở thế chuyển tiếp sau phong cách Đồng Dương sang phong cách Mỹ Sơn A1 (và điêu khắc Trà Kiệu), có kết hợp một số mô típ trang trí Khmer, nhận ra qua năm trụ ốp chạm hoa văn chữ S cuộn, cửa giả vòm cuốn chồng lớp và thân tường phủ dày hoa văn.
Tháp Khương Mỹ xây năm nào
Không có bia ghi năm dựng. Niên đại cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10 được định theo phong cách nghệ thuật. Theo khảo tả của H. Parmentier, tháp Nam được dựng sớm nhất, kế đó là tháp Bắc và cuối cùng là tháp Giữa. Cụm tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 100-VH/QĐ ngày 21 tháng 1 năm 1989.
Vì sao tháp Khương Mỹ sau trùng tu có chỗ không có hoa văn
Theo báo Thanh Niên, trong đợt trùng tu hoàn thành tháng 12 năm 2022, Cục Di sản văn hóa có văn bản thỏa thuận yêu cầu giữ nguyên phần hoa văn gốc còn lại và không phục hồi các hoa văn đã mất vì không đủ căn cứ tư liệu, nếu chạm mới sẽ thành hoa văn giả không có giá trị lịch sử.
Tháp Khương Mỹ ở đâu
Ở thôn Khương Mỹ, xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng, cách quốc lộ 1A đoạn cầu Ốc chừng 200 mét về phía tây. Theo địa giới cũ đây là xã Tam Xuân I, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Tam Xuân I, Tam Xuân II và Tam Tiến thành xã Tam Xuân.