Giữa những thửa ruộng và mái nhà của thôn Khương Mỹ, ba ngọn tháp gạch đứng thẳng một hàng từ bắc xuống nam, ngọn phía nam cao hơn cả. Đứng sát chân tường, quý vị sẽ thấy điều mà nhiều tháp Chăm khác đã mất: những dải hoa văn cuộn hình chữ S chạy dọc các trụ ốp, những vòm cửa giả chồng lớp, và dưới chân là hình khỉ, rắn thần, chim thần, người cưỡi voi cưỡi ngựa.
Đây là tháp Khương Mỹ, cụm đền tháp Ấn Độ Giáo của người Chăm thờ bộ ba Shiva, Vishnu và Brahma, dựng quãng cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10 trên đất Amaravati. Tên làng này về sau thành tên của cả một phong cách trong nghệ thuật Chăm Pa. Nói cách khác, những gì quý vị thấy trên tường ở đây là mẫu chuẩn mà sách vở dùng để nhận ra phong cách ấy ở nơi khác.
IBa Tháp, Ba Vị Thần
Theo Thông tấn xã Việt Nam, ba tháp Khương Mỹ thờ bộ Tam Vị của Ấn Độ Giáo: tháp nam thờ Vishnu, tháp giữa thờ Shiva, tháp bắc thờ Brahma. Đây là cụm ba tháp hiếm hoi trong thư viện có nguồn phân vị thần cho từng ngọn. Chúng tôi chưa tra thấy nguồn nào tả tượng thờ hay bệ linga còn trong lòng tháp, nên không thêm chi tiết nào về vật thờ hiện nay.
Theo giáo nghĩa Ấn Độ Giáo, Brahma chủ việc sinh, Vishnu chủ việc giữ, Shiva chủ việc hủy để tái tạo. Ba vị là ba mặt của một dòng vận hành chứ không xếp trên dưới. Phần giảng kỹ về bộ ba và về linga, yoni đã có trong bài Mỹ Sơn.
Điều đáng chú ý ở Khương Mỹ là ngọn cao nhất lại được ghi là thờ Vishnu, không phải Shiva. Trong một vương quốc mà Shiva thường được tôn cao nhất, sự sắp đặt ấy gợi rằng Vishnu có chỗ đứng riêng ở đây. Hình khỉ quanh chân tháp, gợi tích Ramayana, cũng thuộc về thế giới của Vishnu, vì Rama là một hóa thân của ngài.
Về vị thần chủ, nguồn ghi không thống nhất và chúng tôi ghi cả hai. Thông tấn xã Việt Nam ghi mỗi tháp một vị trong bộ ba như trên. Một bài đăng trên Báo Đắk Lắk lại cho rằng cả cụm thờ Vishnu, căn cứ vào việc tìm được nhiều tác phẩm điêu khắc về Vishnu mà vắng hình Brahma và Shiva. Bài ấy cũng nhắc một phù điêu sa thạch chạm cảnh Rama giao chiến với Ravana trong sử thi Ramayana, do người Pháp tìm năm 1918. Hai cách đọc không loại trừ nhau hoàn toàn, vì cả hai đều thấy Vishnu nổi bật, nhưng chúng khác nhau về chỗ Shiva và Brahma.
Có một chỗ hay hiểu lầm, xin nói bằng giọng sử liệu. Người tới Khương Mỹ sau đợt trùng tu năm 2022 thường thấy những mảng gạch mới để trơn bên cạnh những mảng hoa văn cũ, rồi nghĩ rằng người trùng tu đã bỏ sót hoa văn. Không phải vậy. Theo báo Thanh Niên, việc không làm lại hoa văn là chủ ý: chỗ hoa văn đã mất không có đủ tư liệu để phục dựng, và làm mới thì sẽ thành đồ giả. Mảng trơn ấy cho quý vị biết đâu là gạch nghìn năm, đâu là gạch hôm nay.
IITừ Mẫu Gốc Tới Đợt Trùng Tu
Không bia nào được biết cho năm dựng Khương Mỹ. Niên đại cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10 là niên đại định theo phong cách, và chính phong cách ấy lại mang tên nơi này. Vì vậy lịch sử Khương Mỹ gắn chặt với lịch sử của cách người ta phân kỳ nghệ thuật Chăm Pa.
- Cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10Dựng cụm ba thápBa tháp dựng theo trục bắc nam, cửa quay hướng Đông, trên đất Amaravati, ngay sau giai đoạn Phật viện Đồng Dương.
- Đầu thế kỷ 10Phong cách mang tên Khương MỹGiới nghiên cứu lấy cụm tháp này làm mẫu gốc cho giai đoạn nghệ thuật chuyển tiếp từ phong cách Đồng Dương sang phong cách Mỹ Sơn A1.
- 1918Tìm phù điêu RamayanaTheo Báo Đắk Lắk, người Pháp tìm được phù điêu sa thạch chạm cảnh Rama giao chiến với Ravana. Nhiều hiện vật của cụm tháp về sau được chuyển về các bảo tàng.
- 1989Di tích quốc giaCụm tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
- Tháng 12 năm 2022Trùng tu xongTheo Thanh Niên, dự án trùng tu kinh phí 12,6 tỉ đồng hoàn thành, tập trung gia cố tháp bắc và tháp giữa, giữ nguyên các mảng hoa văn cũ và không làm lại hoa văn đã mất.
- Sau 2022Theo dõi bảo quảnMặt gạch sau trùng tu tiếp tục được theo dõi để bảo quản, như ở mọi tháp gạch Chăm đứng giữa khí hậu nắng ẩm ven biển.
Một chỗ nguồn ghi khác nhau về vị trí của phong cách. Dữ kiện chúng tôi dùng xếp phong cách Khương Mỹ vào thế chuyển tiếp giữa phong cách Đồng Dương và phong cách Mỹ Sơn A1. Báo Đắk Lắk lại ghi chuyển tiếp giữa Đồng Dương và Trà Kiệu. Chỗ vênh này nhiều khả năng đến từ việc giới nghiên cứu xếp kiến trúc và điêu khắc Chăm Pa theo hai thang khác nhau, Mỹ Sơn A1 là tên trong thang kiến trúc, Trà Kiệu là tên trong thang điêu khắc. Hai cách ghi đều đặt Khương Mỹ ngay sau Đồng Dương.
IIIĐọc Một Phong Cách Trên Mặt Tường
Ba tháp cùng mặt bằng vuông, mái ba tầng thu nhỏ dần, trên chóp có khối đá sa thạch. Tháp nam lớn nhất, tháp bắc nhỏ nhất. Mỗi tháp có một cửa chính mở về hướng Đông và năm cửa giả vòm cuốn. Điều làm Khương Mỹ đáng xem là phần trang trí trên thân tường còn giữ được nhiều hơn phần lớn tháp cùng thời, và đó chính là những dấu hiệu dùng để gọi tên phong cách.
Mỗi mặt tường có năm trụ ốp, trên trụ chạm hoa văn chữ S cuộn nối nhau và hình thoi. Lối hoa văn cuộn này là chỗ dễ nhận ra phong cách Khương Mỹ nhất.
Các cửa giả có đủ khuôn và vòm trang trí nhưng xây bít, vòm chạm hoa lá. Cửa thật chỉ một, quay về hướng Đông.
Hình khỉ, rắn thần Naga, chim thần Garuda, người cưỡi voi và người cưỡi ngựa chạy quanh chân tháp. Hình khỉ gợi tới tích Ramayana.
Các tầng mái lặp lại hình thân tháp ở cỡ nhỏ dần, trên cùng là chóp đá sa thạch, đúng hình ảnh ngọn núi thiêng của đền tháp Ấn Độ Giáo.
Những chỗ hoa văn đã mất được xây lại bằng gạch phẳng, không chạm mới, theo nguyên tắc giữ tính xác thực của di tích.
Khương Mỹ Đứng Ở Đâu Trong Mạch Nghệ Thuật Chăm
Ngay trước Khương Mỹ là phong cách Đồng Dương, gắn với Phật viện Đồng Dương, nặng về sức mạnh và khối căng. Ngay sau là phong cách Mỹ Sơn A1, lấy tên ngôi tháp chính của nhóm A ở Mỹ Sơn. Khương Mỹ đứng ở quãng giữa hai phong cách ấy, và mặt tường còn phủ trang trí của nó là chỗ để nhận ra quãng giữa đó.
Muốn thấy mạch ấy đi tiếp ra sao, quý vị có thể so với tháp Chiên Đàn, cách chừng 10 cây số về phía bắc. Chiên Đàn muộn hơn khoảng hai thế kỷ, thân tháp đã để trơn, trang trí dồn xuống chân tháp đá. Đặt hai cụm cạnh nhau là thấy rõ hai cách xử lý mặt tường cách nhau chừng hai thế kỷ.
IVThế Đất Và Hướng
Mục này đặt hai cách nhìn cạnh nhau một cách có chủ ý. Cách thứ nhất là lệ của người dựng tháp. Đền tháp Ấn Độ Giáo quay cửa chính về hướng Đông để đón mặt trời mọc, thường đặt trên gò hay chỗ đất cao, và khối tháp là ngọn núi thiêng dựng giữa vùng đất có nguồn nước nuôi sống. Ấn Độ Giáo không dạy phong thủy. Cách thứ hai là phong thủy cổ truyền của người Việt, và phần đọc theo cách ấy dưới đây là của thư viện, để bạn đọc quen lối cũ có chỗ so, không phải điều chép trong tư liệu nào về Khương Mỹ.
Điều đầu tiên người xem đất sẽ để ý là ba ngọn thẳng hàng mà ngọn nam cao nhất. Lối cũ của người Việt quen chờ ngọn giữa cao để thành thế chủ. Ở đây ngọn cao lại nằm ở đầu nam, nên cả hàng tháp nghiêng về một phía. Trong phép cũ, phương Nam thuộc hành Hỏa, ứng với chỗ sáng nhất của trời. Nhưng lý do thật của cách xếp này nằm ở chuyện vị thần nào được thờ ở ngọn nào, không nằm ở phép xem đất.
Thứ hai là mặt Đông nhìn về phía biển. Khương Mỹ nằm trên dải đồng bằng ven biển phía nam xứ Quảng, và phía Đông của dải đất ấy là biển. Người Việt đọc một công trình quay mặt về phía nước lớn là thế hướng thủy, lấy nước làm minh đường. Người Chăm quay cửa về Đông vì lý riêng của họ, là để ánh sáng đầu ngày rọi vào vật thờ. Hai lý do dẫn về cùng một hướng mà không chung một gốc.
Thứ ba là đất làng bao quanh. Cụm tháp nay đứng giữa làng quê, ruộng và vườn nhà dân vây lấy. Phép cũ coi nơi thờ tự nằm giữa khu dân cư đông đúc là nơi được hơi người giữ ấm. Đây là cảnh của hôm nay chứ không phải cảnh lúc người Chăm dựng tháp, và chúng tôi không suy ngược cảnh này về quá khứ.
Cuối cùng là tường tháp như bản đồ. Người xem đất đọc núi sông từ ngoài vào. Ở Khương Mỹ, chính mặt tường có hoa văn chạy thành dải, trụ ốp đứng như hàng cột, cửa giả chồng vòm. Đây là thứ dễ đọc nhất ở nơi này, và nó thuộc về lệ của người Chăm hoàn toàn, không cần đến phép xem đất nào.
VNghi Thức Trong Một Cụm Ba Tháp
Tại Khương Mỹ hiện không còn cộng đồng người Chăm làm lễ. Cụm tháp là di tích kiến trúc, không có lịch lễ Chăm để ghi. Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn nay diễn ra ở các đền tháp vùng nam Trung Bộ, như tháp Po Klong Garai. Bảng dưới là những nghi thức vốn có trong một cụm ba tháp thờ Tam Vị, đọc từ cấu tạo và trang trí của chính Khương Mỹ.
| Nghi thức | Nội dung | Dấu vết tại Khương Mỹ |
|---|---|---|
| Dâng lễ riêng từng tháp | Mỗi kalan thờ một vị, lễ dâng trước vật thờ trong lòng tháp qua một cửa thật. | Ba tháp, mỗi tháp một cửa chính hướng Đông và năm cửa giả. |
| Thờ Vishnu | Vishnu được tôn ở ngọn cao nhất theo cách ghi của Thông tấn xã Việt Nam. | Tháp nam cao nhất, cùng nhiều điêu khắc về Vishnu được nhắc tới. |
| Kể sử thi qua đá | Tích Ramayana được chạm để người đi quanh đền đọc theo. | Hình khỉ quanh chân tháp và phù điêu Rama giao chiến với Ravana tìm năm 1918. |
| Đi vòng quanh đền | Người hành lễ đi quanh khối tháp theo chiều kim đồng hồ, giữ đền bên tay phải. | Dải chạm người và thú chạy liền quanh chân tháp, đọc được khi đi vòng. |
| Canh giữ khu thờ | Thú linh và thần hộ vệ đặt quanh đền để giữ chỗ thiêng. | Hình rắn thần Naga và chim thần Garuda trên chân tháp. |
Cách Khương Mỹ chừng 5,4 cây số là Văn Thánh Khổng Miếu Tam Kỳ, một nơi thờ Nho giáo của người Việt. Hai nơi gần nhau nhưng thuộc hai truyền thống khác hẳn, xin quý vị đọc riêng từng nơi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Khương Mỹ, xã Tam Xuân (xã Tam Xuân I cũ, huyện Núi Thành cũ, tỉnh Quảng Nam cũ), thành phố Đà Nẵng. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Tam Xuân I, Tam Xuân II và Tam Tiến thành xã Tam Xuân
- Đường tới
- Thôn Khương Mỹ, xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng, trước là xã Tam Xuân I cũ, huyện Núi Thành cũ, tỉnh Quảng Nam cũ. Cách tháp Chiên Đàn chừng 10 cây số về phía nam.
- Toạ độ
- 15.5479, 108.5056
Đây là di tích kiến trúc vừa qua trùng tu, lệ của nơi này là lệ giữ mặt tường. Không chạm tay lên các mảng hoa văn cũ, không cào hay viết lên gạch, không trèo lên chân tháp. Những mảng gạch trơn là chỗ đã tu bổ, xin đừng bóc hay thử độ bền. Nếu quý vị muốn thắp hương, hãy thắp ở chỗ đã bố trí, đừng cắm vào khe gạch.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Khương Mỹ
Contribute photos, information or video for Khuong My Cham TowersThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Khương Mỹ thờ ai
Theo Thông tấn xã Việt Nam, ba tháp thờ bộ Tam Vị: tháp nam thờ Vishnu, tháp giữa thờ Shiva, tháp bắc thờ Brahma. Một bài trên Báo Đắk Lắk lại cho rằng cả cụm thờ Vishnu, vì tìm được nhiều điêu khắc về Vishnu mà vắng hình Brahma và Shiva. Nguồn chưa thống nhất.
Phong cách Khương Mỹ là gì
Là một giai đoạn trong nghệ thuật Chăm Pa, khoảng đầu thế kỷ 10, lấy chính cụm tháp này làm mẫu gốc đặt tên. Phong cách đứng giữa Đồng Dương và Mỹ Sơn A1, nhận ra qua trụ ốp chạm hoa văn chữ S cuộn, cửa giả vòm cuốn chồng lớp và thân tường còn phủ nhiều trang trí.
Tháp Khương Mỹ xây năm nào
Không có bia ghi năm dựng. Niên đại cuối thế kỷ 9 đầu thế kỷ 10 được định theo phong cách nghệ thuật. Tháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia năm 1989 và trùng tu xong vào tháng 12 năm 2022.
Vì sao tháp Khương Mỹ sau trùng tu có chỗ không có hoa văn
Theo báo Thanh Niên, việc không làm lại hoa văn là chủ ý. Chỗ hoa văn đã mất không có đủ tư liệu để phục dựng, nếu chạm mới sẽ thành đồ giả không có giá trị lịch sử. Vì vậy các mảng cũ được giữ nguyên, mảng đã mất xây bằng gạch phẳng.
Tháp Khương Mỹ ở đâu
Ở thôn Khương Mỹ, xã Tam Xuân, thành phố Đà Nẵng. Theo địa giới cũ đây là xã Tam Xuân I, huyện Núi Thành, tỉnh Quảng Nam. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Tam Xuân I, Tam Xuân II và Tam Tiến thành xã Tam Xuân.