Từ làng Butuceni, con đường đất dẫn ra mép một mỏm đá. Dưới chân là sông Răut uốn một vòng gần tròn, nước xanh đục chảy chậm giữa những bãi cỏ, và bờ bên kia là một vách đá vôi màu vàng xám dựng đứng. Trên mép vách, quý vị thấy một cây thập tự đá đứng một mình và một tháp chuông nhỏ. Lối đi men theo sườn đá xuống một cửa hầm thấp. Bước qua, trời sáng biến mất, chỉ còn ánh nến vàng soi lên vách ảnh thánh bằng gỗ và mùi sáp ong lẫn hơi ẩm của đá.
Đây là Tu viện hang Orheiul Vechi, người Moldova gọi theo tên cụm hang là Mănăstirea Peștera, tu viện hang, trong Khu bảo tồn Văn hóa và Tự nhiên Orheiul Vechi (Old Orhei). Thư viện chọn nơi này làm đại diện duy nhất cho Moldova vì trên một khúc sông ngắn nó gom lại gần trọn chiều dài đời sống tâm linh của vùng đất: những hang ẩn tu Chính Thống từ thế kỷ 15, nhà nguyện hang từng là nhà thờ của cả làng, ngôi nhà thờ trên đồi đầu thế kỷ 20, và một cộng đoàn tu sĩ đang cầu nguyện ở đây hôm nay. Hồ sơ UNESCO gọi đó là sự thờ phụng liên tục qua nhiều thiên niên kỷ.
IHang Tu Chính Thống Và Nếp Ẩn Tu Của Đất Moldavia
Nơi này thuộc Chính Thống Giáo, cụ thể là Giáo hội Chính Thống Moldova, đạo của phần lớn người Moldova. Nó không thờ một vị thánh riêng như Tu viện Ostrog giữ hài cốt Thánh Basiliô. Cái mà Orheiul Vechi giữ là một lối tu: người tu tìm đến vách đá xa làng, đục một hốc đủ nằm, đủ quỳ, rồi sống bằng kinh nguyện và lao động. Lối ấy có gốc từ các ẩn sĩ sa mạc thời Kitô giáo sơ kỳ, rồi theo các tu sĩ Chính Thống lan lên vùng Balkan và xứ Moldavia thời trung đại (tiếng Romania gọi xứ ấy là Moldova).
Nhà thờ trên đồi Butuceni, nơi cộng đoàn tu sĩ hiện nay sinh hoạt, được moldova.travel và bảo tàng khu bảo tồn ghi là dâng kính Sinh Nhật Đức Mẹ (Nașterea Maicii Domnului). Trang religiana lại ghi tước hiệu là Đức Mẹ Lên Trời. Thư viện nêu cả hai vì chưa có văn bản của giáo phận để đối chiếu, và đa số nguồn nghiêng về tước hiệu thứ nhất.
Trong Chính Thống Giáo, đời ẩn tu được coi là con đường đi sâu nhất vào lời cầu nguyện: rời tiếng động của đời thường để lòng yên mà hướng về Thiên Chúa. Người ẩn tu không bỏ Giáo hội. Họ vẫn thuộc về một cộng đoàn, vẫn dự phụng vụ, và nhà nguyện trong hang là nơi các ẩn sĩ quanh vách cùng họp lại dâng lễ. Vì thế một tu viện hang gồm hai phần: các phòng tu nhỏ để ở một mình, và một gian lớn để cầu nguyện chung.
Chỗ hay nhầm thứ nhất là xếp hạng. Trang religiana gọi Orheiul Vechi là Di sản Thế giới. Thật ra theo trang UNESCO, Moldova mới nộp hồ sơ vào danh sách dự kiến ngày 22 tháng 2 năm 2017, dưới tên Orheiul Vechi Archaeological Landscape, chưa phải ghi danh chính thức.
Thứ hai, nhiều người tưởng cả khu chỉ có một tu viện hang. Các nguồn tả ít nhất hai cụm hang tu khác nhau trên vách đá, cộng với nhà thờ trên đồi, và gọi tên chúng không giống nhau. Xem hộp sử liệu ở mục lịch sử.
IINăm Thế Kỷ Lời Kinh Trong Lòng Đá
Trước khi có người tu, thung lũng này đã có người ở rất lâu. UNESCO ghi một khu định cư lớn của người Geto-Dacia từ thế kỷ 6 tới thế kỷ 3 trước Công nguyên, và một đô thị tên Şehr al-Cedid thời Kim Trướng, khoảng 1330 tới 1369. Đầu thế kỷ 18, học giả Dimitrie Cantemir đã nhắc tới phế tích Orheiul Vechi trong sách Descriptio Moldaviae (theo ortodox.md). Bài này chỉ theo dòng đời sống đạo, tức những hang tu và ngôi nhà thờ, với các mốc dưới đây theo bảo tàng khu bảo tồn, UNESCO, moldova.travel và ortodox.md.
- Thế kỷ 15Những hang tu đầu tiênCác tu sĩ Chính Thống đục nhà nguyện và phòng tu vào vách đá vôi. Tu viện sinh hoạt nhiều đợt trong thế kỷ 15 và 16, theo bảo tàng khu bảo tồn.
- 1675Bia của BosieOrtodox.md đọc được dòng khắc chữ Slav đề năm 7183 lịch Byzantium (tức 1675) ở dãy hang cách cụm chính khoảng 1 tới 1,5 km, ghi tu viện do Bosie, quan cai quản vùng Orhei, cùng vợ con cho làm. Moldova.travel ghi năm 1665, xem hộp sử liệu.
- 1772Dấu ghi muộn nhấtTheo ortodox.md, tư liệu năm 1772 còn nhắc tu viện, sau đó hang tu vắng người.
- 1816 tới 1904Nhà thờ của làng ButuceniSinh hoạt tu trì nối lại từ 1816, dân làng đục đường hầm dài 20 m từ phía làng vào hang khoảng năm 1820, dựng tháp chuông trên mép vách và dùng nhà nguyện hang làm nhà thờ giáo xứ suốt gần một thế kỷ.
- 1904 hoặc 1905Nhà thờ trên đồiNgôi nhà thờ Chính Thống trên đồi Butuceni hoàn thành. UNESCO ghi 1904, moldova.travel và religiana ghi 1905, năm thánh hiến và mở cửa.
- 1946 và 1968Đóng cửa, rồi giao bảo tàngNăm 1946 nhà thờ trong hang Peștera bị đóng cửa và dùng làm kho. Năm 1968 khu hang được giao cho bảo tàng quản lý, theo bảo tàng khu bảo tồn.
- 1996Cộng đoàn tu sĩ trở lạiMột cộng đoàn tu sĩ mới ở Butuceni phục hồi đời sống tu trì. Moldova.travel ghi các buổi lễ đều đặn bắt đầu lại từ năm 1998.
- 2017Danh sách dự kiến UNESCOMoldova nộp hồ sơ Orheiul Vechi Archaeological Landscape vào danh sách dự kiến Di sản Thế giới ngày 22 tháng 2.
Các nguồn vênh nhau ở khá nhiều chỗ, thư viện ghi hết để quý vị đối chiếu. Năm nhà thờ trên đồi: UNESCO ghi 1904, moldova.travel và religiana ghi 1905. Có thể 1904 là năm xong phần xây và 1905 là năm thánh hiến, như cách diễn đạt thánh hiến và mở lại của moldova.travel gợi ý, nhưng không nguồn nào nói rõ.
Bia của Bosie và tên gọi các cụm hang: bảo tàng khu bảo tồn và moldova.travel gọi cụm hang chính có lối hầm đi xuống từ tháp chuông là tu viện hang Peștera (theo tên mỏm đất cổ), còn bài khảo cứu trên ortodox.md lại gọi cụm hang chính này là tu viện hang Butuceni (có nhà thờ hang và 11 hốc tu, được dân làng đào đường hầm dài 20 m mở lối vào khoảng năm 1820 và thấy cuốn Phúc Âm còn trên bàn thờ). Cách cụm chính khoảng 1 tới 1,5 km về phía thượng lưu sông Răut có một dãy hang khác gọi là Tu viện của quan Bosie. Tại cửa nhà thờ hang của cụm này có dòng khắc chữ Kirin bằng tiếng Slav mà ortodox.md đọc là năm 7183 theo lịch Byzantium, tức năm 1675 Công nguyên, trong khi moldova.travel ghi năm 1665 và tả cụm này nằm cao 25 m trên vách, có nhà thờ hang và 9 phòng tu.
Số phòng tu quanh nhà nguyện chính: bảo tàng ghi một sảnh giữa với 12 hốc phòng, còn moldova.travel và ortodox.md ghi 11 phòng. Cây thập tự đá: bảo tàng ghi thế kỷ 17 tới 18, moldova.travel ghi thế kỷ 18. Và niên đại hang: UNESCO cùng bảo tàng ghi thế kỷ 15, nhưng dòng khắc có năm sớm nhất mà ortodox.md đọc được là 1675 (hoặc 1665 theo moldova.travel). Hai điều ấy không mâu thuẫn, vì hang đã được đục và dùng trước khi có người khắc năm lên đá.
IIINhà Nguyện Hang, Phòng Tu Và Ngôi Nhà Thờ Trên Đồi
Theo UNESCO, khúc sông Răut ở đây khoét vào đá vôi thành một vòng cung, với hai mỏm Butuceni và Peștera, bờ đá cao từ 100 tới 148 m, và khoảng 200 hang đục vào vách, nhiều hang từng là chỗ ẩn tu và nơi thờ phượng. Moldova.travel ghi các phòng tu của cụm Peștera nằm cao 70 tới 80 m trên mặt nước.
Kiến trúc ở đây không xây lên mà đục vào. Theo ortodox.md, nhà thờ hang giữ bố cục ba phần quen thuộc của nhà thờ Chính Thống: gian cung thánh ở một hốc nhỏ trong cùng, gian giữa cho người dự lễ, và tiền đường, nối với mặt đất phía làng Butuceni qua một hành lang ngầm rộng 1,5 m, dài 20 m được đào vào thế kỷ 19. Một vách ảnh thánh bằng gỗ ngăn cung thánh với gian giữa. Cùng lối khoét đá làm nơi thờ, quý vị có thể đọc các nhà thờ đục đá Lalibela, và cùng lối tìm lên đá cao để tu, bài các tu viện Meteora.
Dài 14,7 m, rộng 4 tới 8 m, cao 2,6 tới 3,5 m theo bảo tàng khu bảo tồn, nối ra mặt đất bằng đường hầm dài 20 m. Từ 1816 tới 1904 đây là nhà thờ giáo xứ của làng Butuceni.
Một sảnh giữa cao 1,3 tới 1,4 m với các hốc phòng quanh, 12 theo bảo tàng, 11 theo moldova.travel và ortodox.md. Mỗi hốc rộng chừng 4 tới 5 mét vuông, vách ám khói, có khắc dấu thánh giá.
Dựng trên mép vách ngay trên nhà nguyện, niên đại thế kỷ 17 tới 18 theo bảo tàng, thế kỷ 18 theo moldova.travel. Là dấu hiệu dễ nhận nhất khi nhìn từ xa.
Tháp nhỏ trên mặt đá ngay phía trên cửa hầm đi xuống hang, dựng năm 1820 theo bảo tàng.
Nhà thờ Chính Thống hoàn thành năm 1904 hoặc 1905, nơi sinh hoạt của cộng đoàn tu sĩ lập lại năm 1996.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Chiều cao bờ đá | 100 tới 148 m | UNESCO |
| Số hang trên vách | Khoảng 200 | UNESCO |
| Độ cao phòng tu Peștera | 70 tới 80 m trên mặt nước | moldova.travel |
| Nhà nguyện hang | 14,7 m x 4 tới 8 m, cao 2,6 tới 3,5 m | bảo tàng khu bảo tồn |
| Số phòng tu | 12 hốc hoặc 11 phòng | bảo tàng ghi 12, moldova.travel và ortodox.md ghi 11 |
IVThế Đất Và Hướng
Người tu ở Orheiul Vechi không mang theo la bàn phong thủy, và Chính Thống Giáo không dạy phong thủy. Quy tắc hướng duy nhất của đạo này là phụng vụ: cung thánh sau vách ảnh thánh đặt về phía đông khi có thể, như nhà thờ trên đồi Butuceni. Còn với nhà nguyện trong hang, hình khối phải theo thớ đá và lòng hang có sẵn, và thư viện chưa có nguồn nào đo hướng cung thánh của nó. Những dòng dưới đây là lối xem đất cổ truyền của người Việt do thư viện đặt vào, để bạn đọc quen lối ấy có chỗ so sánh, hoàn toàn không có trong tư liệu của tu viện hay của khu bảo tồn.
Nét rõ nhất là khúc sông uốn. Sông Răut đi một vòng gần kín quanh mỏm đá, như cánh tay ôm lấy cả mỏm. Sách xem đất gọi dòng nước vòng quanh như vậy là thủy bão, nước ôm, và coi phía bên trong vòng ôm là chỗ khí dừng lại. Hiếm nơi nào có vòng ôm rõ như ở đây, nhìn từ trên cao gần như một chữ U khép.
Thứ hai là vách làm lưng. Các hang đục sâu vào bờ đá cao cả trăm mét, người ngồi trong hang có cả khối đá sau lưng và trên đầu. Lối cũ quý chỗ có chẩm, gối tựa phía sau, và vách liền khối như thế là chỗ dựa không gì lay được.
Thứ ba là cao mà thấy nước. Phòng tu nằm cao 70 tới 80 m trên mặt sông theo moldova.travel, cửa hang nhìn thẳng xuống dòng nước và bãi cỏ trũng bên kia. Theo lối Việt, thế ấy là minh đường rộng, thoáng và thấp, người ở trên cao thấy nước mà nước không chạm tới chân. Lối cũ cũng rào rằng đất cheo leo, gió mạnh, đá lạnh là đất không hợp cho nhà đông người, chỉ hợp cho người muốn sống ít và tĩnh.
Cuối cùng là chỗ đất và trời nối nhau. Cây thập tự đá đứng trên mép vách, ngay trên nhà nguyện trong lòng đá, một dấu hiệu trên mặt đất cho một nơi thờ bên dưới. Thư viện ghi sự trùng hình ấy để quý vị đối chiếu với lối nhìn quen thuộc của người Việt, không có ý nói những người tu thế kỷ 15 đã tính tới.
VLễ Theo Lịch Julius Của Giáo Hội Chính Thống Moldova
Giáo hội Chính Thống Moldova theo lịch Julius, lịch cũ, hiện chậm hơn dương lịch 13 ngày, nên mỗi ngày lễ cố định có hai cách ghi. Với một cộng đoàn dâng kính Sinh Nhật Đức Mẹ, ngày lễ bổn mạng là 8 tháng 9 lịch Julius, tức ngày 21 tháng 9 dương lịch. Nếu theo cách ghi tước hiệu của religiana thì ngày ấy là lễ Đức Mẹ An Giấc. Bảng chỉ ghi ngày, không ghi giờ.
| Ngày dương lịch | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| 21 tháng 9 | Lịch phụng vụ Chính Thống, lịch Julius, tức 8 tháng 9 | Sinh Nhật Đức Mẹ | Lễ bổn mạng của nhà thờ trên đồi Butuceni theo moldova.travel và bảo tàng khu bảo tồn, một trong mười hai đại lễ Chính Thống. |
| 28 tháng 8 | Lịch Julius, tức 15 tháng 8 | Đức Mẹ An Giấc | Đại lễ kính Đức Mẹ, cũng là ngày bổn mạng nếu theo cách ghi tước hiệu Đức Mẹ Lên Trời của religiana. |
| 7 tháng 1 | Lịch Julius, tức 25 tháng 12 | Lễ Giáng Sinh | Người Chính Thống Moldova mừng Chúa giáng sinh theo lịch cũ. |
| 19 tháng 1 | Lịch Julius, tức 6 tháng 1 | Lễ Hiển Linh, Chúa chịu phép rửa | Đại lễ có nghi thức làm phép nước, dân các làng ven sông thường tụ về. |
| Thay đổi theo năm | Tính theo lịch Julius | Lễ Phục Sinh | Đỉnh cao năm phụng vụ, thường rơi vào tháng 4 hoặc tháng 5, khác ngày Phục Sinh của phương tây. |
Cùng vùng văn hóa Moldavia, bên kia biên giới ở Romania có Tu viện Voroneț với những bức tường ngoài vẽ kín bích họa, một lối tu viện hoàn toàn khác của cùng một đức tin. Thư viện chưa tìm được nguồn về sinh hoạt của người Việt tại Orheiul Vechi nên không ghi.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Butuceni, xã Trebujeni, huyện Orhei (khoảng 50 km phía bắc Chișinău)
- Đường tới
- Quần thể nằm ở làng Butuceni, xã Trebujeni, huyện Orhei, cách thị xã Orhei khoảng 15 km về phía đông và cách thủ đô Chișinău khoảng 50 tới 60 km về phía đông bắc, đi đường bộ qua các làng ven thung lũng sông Răut rồi xuống mỏm đá.
- Toạ độ
- 47.3167, 28.9667
Hang tu và nhà thờ trên đồi là nơi một cộng đoàn tu sĩ đang cầu nguyện, lệ của tu viện là lệ phải theo. Vai và gối che kín, phụ nữ thường che tóc và mặc váy dài, nam giới bỏ mũ. Lòng hang hẹp và thấp, quý vị vào từng nhóm nhỏ, nói khẽ, không chạm vào ảnh thánh và không bước qua vách ảnh thánh vào cung thánh. Lối xuống hang men theo mép vách, nên đi chậm và giữ trẻ nhỏ bên mình.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tu viện hang Orheiul Vechi
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Orheiul Vechi là gì?
Là khu bảo tồn văn hóa và tự nhiên ở Moldova, nằm trên khúc uốn của sông Răut, cách thủ đô Chișinău khoảng 50 tới 60 km về phía đông bắc. Nổi bật nhất là tu viện hang Chính Thống đục vào vách đá vôi từ thế kỷ 15, cùng nhà thờ trên đồi Butuceni. UNESCO ghi nơi này vào danh sách dự kiến Di sản Thế giới năm 2017.
Tu viện hang Orheiul Vechi có từ bao giờ?
UNESCO và bảo tàng khu bảo tồn ghi các hang tu có từ thế kỷ 15. Dòng khắc chữ Slav có năm sớm nhất mà ortodox.md đọc được ở cụm hang của quan Bosie đề năm 7183 lịch Byzantium (tức 1675), còn moldova.travel ghi năm 1665. Tu viện sinh hoạt nhiều đợt, nối lại từ 1816, và có cộng đoàn tu sĩ trở lại năm 1996.
Orheiul Vechi có phải di sản UNESCO không?
Chưa phải di sản chính thức. Moldova nộp hồ sơ Orheiul Vechi Archaeological Landscape vào danh sách dự kiến Di sản Thế giới ngày 22 tháng 2 năm 2017. Một vài trang du lịch ghi đây là Di sản Thế giới, điều này chưa đúng theo trang của UNESCO.
Nhà thờ trên đồi Butuceni dâng kính ai?
Moldova.travel và bảo tàng khu bảo tồn ghi nhà thờ dâng kính Sinh Nhật Đức Mẹ, lễ bổn mạng ngày 8 tháng 9 lịch Julius, tức 21 tháng 9 dương lịch. Trang religiana lại ghi tước hiệu Đức Mẹ Lên Trời. Nhà thờ hoàn thành năm 1904 theo UNESCO, hoặc 1905 theo các nguồn khác.
Tu viện hang Orheiul Vechi thuộc giáo hội nào?
Tu viện thuộc Giáo hội Chính Thống Moldova, theo lịch Julius nên các lễ cố định chậm 13 ngày so với dương lịch, như Giáng Sinh vào ngày 7 tháng 1. Cộng đoàn tu sĩ hiện nay được lập lại năm 1996 và sinh hoạt ở nhà thờ trên đồi Butuceni.