ITổng Quan
Các đạo ra đời ở Nam Bộ từ giữa thế kỷ 19 tới giữa thế kỷ 20 đều giữ bàn thờ tổ tiên trong nhà tín đồ. Họ gọi chung là bàn thờ Cửu Huyền Thất Tổ 九玄七祖, và đặt nó vào một thứ bậc rõ ràng bên cạnh ngôi thờ của đạo.
Trang này nói về cách thờ tổ tiên ở hai đạo đông tín đồ nhất trong nhóm ấy là Phật Giáo Hòa Hảo và Cao Đài, cùng dòng Bửu Sơn Kỳ Hương và phái Tứ Ân Hiếu Nghĩa có trước. Điểm chung là tổ tiên không bị đạo thay thế. Đạo đứng trên, tổ tiên ở giữa, người sống ở dưới.
Chữ Cửu Huyền Thất Tổ còn gặp rộng hơn ở Nam Bộ. Nhiều gia đình đi chùa hoặc không theo đạo nào cũng treo tấm liễn bốn chữ này trên bàn thờ nhà.
IILịch Sử Hình Thành
Nam Bộ là đất khai phá muộn. Người đi mở đất mang theo bát hương từ quê cũ, lập bàn thờ trước khi có đình có chùa. Khi các đạo mới ra đời trên đất ấy, chúng gặp một tập quán đã bén rễ trong mọi nhà, và chọn cách giữ nó lại.
- 1849Bửu Sơn Kỳ HươngĐức Phật Thầy Tây An Đoàn Minh Huyên mở dòng đạo, dạy tu tại gia và đền Tứ Ân, trong đó có ân tổ tiên cha mẹ.
- 1867Tứ Ân Hiếu NghĩaÔng Ngô Lợi lập phái ở vùng An Phú, lấy Tứ Ân làm gốc. Năm 1876 đưa tín đồ về núi Tượng, Ba Chúc.
- 1926Cao ĐàiĐạo Cao Đài khai đạo ở Tây Ninh. Tín đồ lập bàn thờ Cửu Huyền Thất Tổ bên cạnh Thiên bàn thờ Đức Chí Tôn.
- 1939Phật Giáo Hòa HảoĐức Huỳnh Giáo Chủ khai đạo, quy định mỗi nhà ba ngôi thờ, trong đó bàn Cửu Huyền Thất Tổ đặt thấp hơn bàn Tam Bảo.
IIIBốn Chữ Cửu Huyền Thất Tổ Và Nếp Tứ Ân
Bốn chữ Cửu Huyền Thất Tổ có hai lối hiểu cùng tồn tại. Lối phổ biến hiểu theo phả hệ: chín đời và bảy đời tổ tiên, tức mọi bậc trên của dòng họ. Một lối khác, do nhà nghiên cứu Phật học Lê Mạnh Thát nêu, lần gốc cụm từ tới bài Sự Lý Dung Thông của Thiền sư Hương Hải và hiểu nó theo ý nhà Phật về các đời tổ tiên trong vòng luân hồi cần được cứu độ. Hai lối hiểu cùng dẫn về một bổn phận: con cháu phải nhớ ơn các bậc trên.
Phật Giáo Hòa Hảo dạy đền Tứ Ân, và ân đứng đầu là ân tổ tiên cha mẹ, rồi tới ân đất nước, ân Tam Bảo, ân đồng bào và nhân loại. Đền ân tổ tiên là phụng dưỡng cha mẹ lúc còn sống và giữ hương khói khi đã khuất. Đây là lý do mỗi nhà tín đồ đều có bàn thờ Cửu Huyền Thất Tổ.
Tài liệu thờ phượng của đạo Cao Đài giải thích: tín đồ thờ Đức Chí Tôn vì Ngài là nguồn gốc thiêng liêng của linh hồn, và thờ Cửu Huyền Thất Tổ vì đó là nguồn gốc phàm trần của xác thân. Giáo lý Tam Kỳ Phổ Độ còn dạy người tu trong thời kỳ này có thể độ được cả cửu huyền thất tổ.
IVBàn Thờ Và Lễ Cúng
Nhà tín đồ Hòa Hảo có ba ngôi thờ: bàn Tam Bảo với tấm Trần Dà màu nâu, bàn Cửu Huyền Thất Tổ đặt thấp hơn, và ngôi Thông Thiên lộ thiên ngoài sân. Lễ hằng ngày đi theo thứ tự ấy, sáng và tối. Bàn tổ tiên là ngôi duy nhất được cúng thức ăn vào ngày giỗ, nhưng đạo dạy không đốt vàng mã.
Nhà tín đồ Cao Đài lập bàn Cửu Huyền Thất Tổ gần Thiên bàn thờ Đức Chí Tôn cho tiện việc cúng. Bài trí gồm đèn, dĩa trái cây, bình hoa, chung trà, ly rượu, cặp đèn và lư hương cắm ba cây nhang. Gia đình đã có bàn thờ tổ tiên từ trước được khuyên chỉnh lại theo khuôn của đạo.
| Điểm | Phật Giáo Hòa Hảo | Cao Đài |
|---|---|---|
| Vị trí bàn tổ tiên | Thấp hơn bàn Tam Bảo | Gần bên Thiên bàn thờ Đức Chí Tôn |
| Lễ vật thường ngày | Nước lã, hoa, nhang | Đèn, trái cây, hoa, trà, rượu, nhang |
| Ngày giỗ | Được cúng thức ăn | Cúng theo nghi của đạo |
| Vàng mã | Không đốt | Chưa tìm được hướng dẫn chung trong nguồn đã tra |
| Lễ lớn gắn với tổ tiên | Ngày giỗ từng người | Lễ Trung Ngươn rằm tháng bảy, cầu siêu cửu huyền thất tổ |
Với các đạo nội sinh Nam Bộ thì ngược lại. Cả Hòa Hảo lẫn Cao Đài đều đặt bàn thờ tổ tiên thành một phần bắt buộc trong nhà tín đồ, chỉ quy định lại vị trí và lễ vật.
VTổ Chức Và Phân Bố
Không có tổ chức riêng cho việc thờ tổ tiên. Hướng dẫn nằm trong giáo lý và nghi thức của từng đạo, do bộ máy của đạo ấy phổ biến. Với Phật Giáo Hòa Hảo, đó là Ban Trị sự Trung ương và Ban Trị sự cơ sở. Với Cao Đài, đó là các hội thánh và họ đạo của từng chi phái.
Vùng đông nhất là miền Tây Nam Bộ, nơi Hòa Hảo tập trung quanh An Giang, và Tây Ninh, nơi có Tòa Thánh Cao Đài. Theo Sách trắng Tôn giáo của Ban Tôn giáo Chính phủ năm 2023, Phật Giáo Hòa Hảo có hơn 1,5 triệu tín đồ ở 22 tỉnh thành. Số tín đồ Cao Đài được các nguồn ghi khác nhau khá xa, bài chính về Cao Đài giải thích vì sao.
VINgày Nay
Bàn thờ Cửu Huyền Thất Tổ vẫn là hình ảnh quen ở nhà quê miền Tây. Ở thành phố, nhiều gia đình tín đồ thu gọn các ngôi thờ. Hướng dẫn của Hòa Hảo cho phép nhà chật hoặc ở chung với người khác đạo chỉ giữ lòng thành, thậm chí chỉ lập ngôi Thông Thiên.
Tấm liễn Cửu Huyền Thất Tổ cũng đã vượt ra ngoài các đạo nội sinh. Nó được bán rộng rãi ở các cửa hàng đồ thờ và treo trong nhà người Nam Bộ thuộc nhiều niềm tin khác nhau, như một cách thờ chung mọi bậc tổ tiên mà không cần kê tên từng người.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Thờ Cúng Tổ Tiên
Thờ Gia Tiên Trong Gia ĐìnhThờ cúng gia tiênCấp phổ biến nhất, diễn ra trên bàn thờ trong nhà: thắp hương mùng một, ngày rằm, ngày giỗ, Tết, Thanh Minh, Vu Lan.
Thờ Tổ Dòng HọTừ đường 祠堂, nhà thờ họCấp dòng họ, có từ đường thờ thủy tổ, gia phả ghi các đời, trưởng họ chủ tế, xưa có ruộng hương hỏa nuôi việc thờ.
Thờ Quốc Tổ Hùng VươngTín ngưỡng thờ cúng Hùng VươngCấp quốc gia, thờ các Vua Hùng như tổ chung của người Việt, giỗ ngày mùng mười tháng ba âm lịch, trung tâm là Đền Hùng, Phú Thọ.Tôn Kính Tổ Tiên Trong Gia Đình Công GiáoHướng dẫn việc tôn kính tổ tiênSau huấn thị Plane compertum est 1939 và thông cáo của Hội đồng Giám mục năm 1965, 1974, gia đình Công Giáo Việt Nam được đặt ảnh, bày hoa đèn, thắp hương, làm giỗ.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Cửu Huyền Thất Tổ Trong Các Đạo Nội Sinh Nam Bộ九玄七祖 Cửu Huyền Thất TổCác đạo nội sinh ở Nam Bộ giữ bàn thờ tổ tiên như một ngôi thờ trong nhà.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Tiền Hiền, Khai Canh Ở LàngTiền hiền, hậu hiền, khai canh 開耕, khai khẩn 開墾Cấp làng, thờ những người đầu tiên khai phá lập làng như tổ tiên chung của cộng đồng, thường ở đình hoặc nhà thờ tiền hiền.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Cửu Huyền Thất Tổ nghĩa là gì?
Nghĩa phổ biến là chín đời và bảy đời tổ tiên, tức mọi bậc trên trong dòng họ. Có nhà nghiên cứu Phật học lần gốc cụm từ tới văn Thiền sư Hương Hải và hiểu theo ý nhà Phật về các đời tổ tiên trong luân hồi. Cả hai lối đều dẫn về bổn phận nhớ ơn tổ tiên.
Tín đồ Hòa Hảo đặt bàn thờ ông bà ở đâu?
Trong nhà, thấp hơn bàn thờ Tam Bảo có tấm Trần Dà. Ngoài sân có thêm ngôi Thông Thiên. Bàn tổ tiên được cúng thức ăn ngày giỗ nhưng không đốt vàng mã.
Người theo đạo Cao Đài có thờ ông bà không?
Có. Tín đồ lập bàn Cửu Huyền Thất Tổ gần Thiên bàn thờ Đức Chí Tôn. Tài liệu của đạo giải thích Đức Chí Tôn là nguồn gốc của linh hồn, còn Cửu Huyền Thất Tổ là nguồn gốc của xác thân.