ITổng Quan
Thờ gia tiên là cấp nhỏ nhất và cũng là cấp đông người giữ nhất trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt. Nó diễn ra trên bàn thờ trong nhà, do chính người trong nhà làm, theo nhịp âm lịch: mùng một, ngày rằm, ngày giỗ, Tết, Thanh Minh, Vu Lan.
Cấp này không có người đứng đầu, không có sách chuẩn, không có hội. Nó cũng không đòi ai phải bỏ tôn giáo của mình. Vì thế ta gặp bàn thờ gia tiên trong nhà người đi chùa, nhà người theo Công Giáo, nhà tín đồ các đạo nội sinh Nam Bộ, và cả nhà người tự nhận không theo tôn giáo nào.
Trang này nói riêng về cấp gia đình. Các cấp dòng họ, làng và cả nước có trang riêng.
IILịch Sử Hình Thành
Không ai lập ra việc thờ gia tiên, và không có năm nào để gọi là năm khởi đầu. Điều sử học nói được là người Việt cổ đã chôn người chết kèm đồ dùng từ trước Công nguyên, tức đã tin người mất còn một đời sống khác cần được lo cho.
Khi Nho Giáo vào, nó đem tới chữ hiếu và bộ lễ nghi có tên gọi: bài vị, chủ tế, tiên thường, chính kỵ, tiểu tường, đại tường. Phật Giáo đem tới lễ Vu Lan và ý niệm cầu siêu. Đạo Giáo đem tới việc xem ngày và các phép cúng. Ba lớp ấy chồng lên một nếp thờ đã có sẵn trong nhà, chứ không thay nó.
- Trước Công nguyênMộ táng có đồ chôn theoCác di chỉ thời Đông Sơn như mộ thuyền Việt Khê cho thấy người chết được chôn cùng đồ dùng, dấu hiệu của niềm tin vào một đời sống sau cái chết.
- Thời Lê sơLuật hóa ruộng hương hỏaQuốc triều hình luật có điều khoản riêng về phần tài sản dành cho việc thờ cúng, cho thấy nhà nước coi việc thờ tổ tiên trong nhà là việc cần bảo hộ.
- Nửa sau thế kỷ 20Bàn thờ theo người đi xaChiến tranh, di cư và đô thị hóa đưa bàn thờ gia tiên vào căn hộ chung cư và ra các cộng đồng người Việt ở nước ngoài.
IIINiềm Tin Và Điểm Riêng Của Cấp Gia Đình
Cấp gia đình giữ đúng cái lõi chung của tín ngưỡng: người chết không mất hẳn, tổ tiên và con cháu vẫn ở trong một mối, và thờ người đã khuất như lúc họ còn sống. Điểm riêng của cấp này nằm ở chỗ nó rất gần. Người được thờ thường là cha mẹ, ông bà, cụ kỵ, những người con cháu còn nhớ mặt hoặc còn nghe kể.
Quan niệm quen thuộc là trong nhà thờ khoảng bốn đời, từ cha mẹ lên tới cao tổ. Đời xa hơn thì thuộc về nhà thờ họ. Đây là lối phân chia theo sách Nho, còn thực tế mỗi nhà có cách riêng.
Người giữ bàn thờ thường nói gọn: có thờ có thiêng, có kiêng có lành. Với họ, thắp hương là bổn phận của người làm con, và bữa cơm ngày giỗ là dịp mời người thân về nhà.
Theo khảo sát Pew Research công bố năm 2024, 45 phần trăm người trưởng thành Việt Nam cho biết họ kể với tổ tiên về những việc lớn trong đời mình, tỷ lệ cao nhất trong các nơi được khảo sát, và gần tám phần mười nói linh hồn tổ tiên đã từng giúp họ. Cũng khảo sát ấy ghi 86 phần trăm người theo Kitô giáo ở Việt Nam đã thắp hương tưởng nhớ tổ tiên trong 12 tháng qua.
IVBàn Thờ, Người Giữ Hương Hỏa Và Lịch Cúng
Trung tâm của bàn thờ là bát hương. Quanh nó là đèn hoặc nến, bình hoa, mâm quả, chén nước, ảnh hoặc bài vị. Nhà chật chỉ cần một tấm kệ với một bát hương. Nhà rộng có cả một gian riêng.
Người giữ hương hỏa theo lệ cũ là con trai trưởng. Người ấy giữ bàn thờ chính và làm giỗ. Ngày nay nhiều nhà chia việc linh hoạt hơn: con gái giữ bàn thờ cha mẹ khi không có con trai, các con luân phiên làm giỗ, hoặc mỗi nhà con đều lập bàn thờ riêng.
| Nhịp | Việc thường làm |
|---|---|
| Hằng ngày | Nhiều nhà thắp một nén hương buổi tối, nhiều nhà không. |
| Mùng một và ngày rằm | Thay hoa, thay nước, dâng quả, thắp hương. |
| Ngày giỗ | Làm mâm cỗ đúng ngày mất theo âm lịch. Nhiều nơi cúng cáo giỗ chiều hôm trước. |
| Tết Nguyên Đán | Rước ông bà chiều ba mươi, dâng cơm ba ngày Tết, hóa vàng tiễn ông bà. |
| Thanh Minh và chạp mả | Ra mộ dẫy cỏ, sửa sang, thắp hương. |
| Rằm tháng bảy | Lễ Vu Lan báo hiếu, nhiều nhà kèm mâm cúng cô hồn ngoài sân. |
Không đúng với cấp gia đình. Thắp hương, làm giỗ, cúng Tết đều do người trong nhà tự làm. Thầy hoặc nhà chùa thường chỉ được mời vào việc đặc biệt như bốc bát hương, lễ tang, cầu siêu.
VKhông Tổ Chức Và Ba Lối Bày
Cấp gia đình không có tổ chức nào. Không có người đứng đầu toàn quốc, không có sổ tín đồ, không có văn bản chuẩn. Cái giữ cho nó liền mạch là lời dặn của người lớn và thói quen của từng nhà.
Vì không có chuẩn chung, cách bày bàn thờ khác nhau rõ theo vùng. Miền Bắc hay bày ba bát hương cho thần linh, gia tiên và bà cô ông mãnh, bàn thờ đặt gian giữa nhà ba gian. Miền Trung có nhà rường với trang thờ gắn liền kiến trúc, và coi trọng việc chạp mả cuối năm. Miền Nam quen dùng tủ thờ gỗ lớn, nhiều nhà treo liễn Cửu Huyền Thất Tổ. Cả ba lối đều nằm trong truyền thống, không lối nào đúng hơn lối nào.
VINgày Nay
Hình thức co lại, cái lõi thì còn. Ở đô thị, gian thờ thành tủ thờ, tủ thờ thành bàn thờ treo tường rộng chừng một mét. Nhiều tòa chung cư cấm đốt vàng mã, nhiều nhà dùng nhang không khói hoặc chỉ thắp vào ngày rằm, mùng một và ngày giỗ.
Người ở xa lập bàn thờ vọng hướng về quê, con cháu ở nước ngoài dự giỗ qua cuộc gọi hình ảnh. Có nhà gộp giỗ vào một ngày cuối tuần, có nhà giữ đúng từng ngày.
Về vàng mã, đầu năm 2018 Trung ương Giáo hội Phật giáo Việt Nam ra công văn số 31 đề nghị các chùa hướng dẫn phật tử bỏ việc đốt vàng mã tại cơ sở thờ tự Phật giáo. Nhiều gia đình cũng chủ động giảm. Đây là thay đổi về cách làm, không phải bỏ việc thờ.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Bát hương
VIIICác Nhánh Con
- Lối bày miền Bắc (thường ba bát hương)
- Lối miền Trung (nhà rường, coi trọng chạp mả)
- Lối miền Nam (tủ thờ, liễn Cửu Huyền Thất Tổ)
IXCác Nhánh Khác Của Thờ Cúng Tổ Tiên
Thờ Gia Tiên Trong Gia ĐìnhThờ cúng gia tiênCấp phổ biến nhất, diễn ra trên bàn thờ trong nhà: thắp hương mùng một, ngày rằm, ngày giỗ, Tết, Thanh Minh, Vu Lan.
Thờ Tổ Dòng HọTừ đường 祠堂, nhà thờ họCấp dòng họ, có từ đường thờ thủy tổ, gia phả ghi các đời, trưởng họ chủ tế, xưa có ruộng hương hỏa nuôi việc thờ.
Thờ Quốc Tổ Hùng VươngTín ngưỡng thờ cúng Hùng VươngCấp quốc gia, thờ các Vua Hùng như tổ chung của người Việt, giỗ ngày mùng mười tháng ba âm lịch, trung tâm là Đền Hùng, Phú Thọ.
Tôn Kính Tổ Tiên Trong Gia Đình Công GiáoHướng dẫn việc tôn kính tổ tiênSau huấn thị Plane compertum est 1939 và thông cáo của Hội đồng Giám mục năm 1965, 1974, gia đình Công Giáo Việt Nam được đặt ảnh, bày hoa đèn, thắp hương, làm giỗ.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Cửu Huyền Thất Tổ Trong Các Đạo Nội Sinh Nam Bộ九玄七祖 Cửu Huyền Thất TổCác đạo nội sinh ở Nam Bộ giữ bàn thờ tổ tiên như một ngôi thờ trong nhà.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Tiền Hiền, Khai Canh Ở LàngTiền hiền, hậu hiền, khai canh 開耕, khai khẩn 開墾Cấp làng, thờ những người đầu tiên khai phá lập làng như tổ tiên chung của cộng đồng, thường ở đình hoặc nhà thờ tiền hiền.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Trong nhà thờ mấy đời thì đủ?
Lối quen theo sách Nho là thờ bốn đời, từ cha mẹ lên tới cao tổ, còn các đời xa hơn thuộc về nhà thờ họ. Thực tế mỗi nhà làm khác nhau. Nhiều nhà thờ chung bằng một bát hương và tấm liễn Cửu Huyền Thất Tổ thay cho từng đời.
Con gái có được giữ bàn thờ cha mẹ không?
Theo lệ cũ, con trai trưởng giữ hương hỏa. Tín ngưỡng này không có luật chung nào cấm con gái thờ cha mẹ, và ngày nay rất nhiều gia đình không có con trai hoặc con trai ở xa đã để con gái giữ bàn thờ. Cách làm cụ thể tùy thỏa thuận trong nhà và trong họ.
Không theo tôn giáo nào có thờ gia tiên được không?
Được. Thờ gia tiên không đòi gia nhập tổ chức nào. Khảo sát Pew Research công bố năm 2024 ghi 96 phần trăm người trưởng thành Việt Nam đã thắp hương cho tổ tiên trong năm qua, gồm cả người theo tôn giáo lẫn người không theo tôn giáo.
Ở chung cư thì thờ gia tiên thế nào?
Phổ biến nhất là bàn thờ treo tường gắn vào tường chịu lực, hoặc tủ thờ đứng ở góc vững của phòng khách. Nên tránh đối cửa nhà vệ sinh và tránh lối đi lại. Nhiều nhà dùng nhang không khói và không đốt vàng mã trong căn hộ.