ITổng Quan
Thờ Quốc Tổ Hùng Vương là cấp rộng nhất của việc thờ tổ tiên ở Việt Nam. Người được thờ là các Vua Hùng, những vị vua của nước Văn Lang theo truyền thuyết, được coi là tổ chung của người Việt. Ngày giỗ là mùng mười tháng ba âm lịch, trung tâm là Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, tỉnh Phú Thọ.
Điều làm tín ngưỡng này khác thờ anh hùng lập quốc ở nhiều nước là cách người ta thờ. Hùng Vương không được thờ như một vị thần xa lạ mà như ông tổ của mình, theo đúng lối làm giỗ trong nhà: có ngày giỗ, có mâm lễ, có con cháu về đông đủ. Lễ vật tiêu biểu là bánh chưng và bánh giầy, cũng chính là thứ bày trên bàn thờ gia tiên ngày Tết.
Ngày 6 tháng 12 năm 2012, UNESCO ghi danh Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
IITruyền Thuyết Và Lịch Sử
Theo truyền thuyết, Lạc Long Quân lấy Âu Cơ, sinh một bọc trăm trứng nở ra trăm người con. Năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi. Người con trưởng làm vua, lập nước Văn Lang, xưng Hùng Vương, truyền mười tám đời. Từ đó người Việt gọi nhau là đồng bào, tức cùng một bọc.
Sử học coi thời Hùng Vương là một giai đoạn có thật về văn hóa, gắn với các lớp khảo cổ từ Phùng Nguyên tới Đông Sơn ở lưu vực sông Hồng, nhưng các chi tiết như mười tám đời vua hay niên đại cụ thể thì thuộc về truyền thuyết. Việc thờ Hùng Vương thành quốc lễ là kết quả của nhiều thế kỷ nhà nước quân chủ và nhà nước hiện đại cùng vun đắp.
- 1470Ngọc phả Hùng VươngĐời Lê Thánh Tông, ngọc phả được soạn, đưa việc thờ Hùng Vương từ tín ngưỡng một vùng lên thành việc thờ tổ của cả nước.
- 1917Định ngày giỗTuần phủ Phú Thọ đề đạt lấy mùng mười tháng ba âm lịch làm ngày giỗ Tổ, từ đó lễ được tổ chức đều đặn vào ngày này.
- 1962Di tích quốc giaKhu Đền Hùng được xếp hạng di tích quốc gia, theo Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ.
- 2007Ngày nghỉ lễGiỗ Tổ Hùng Vương thành ngày nghỉ lễ chính thức, người lao động được nghỉ và hưởng nguyên lương.
- 2009Di tích quốc gia đặc biệtKhu di tích Đền Hùng được xếp vào hạng di tích quốc gia đặc biệt.
- 2012UNESCO ghi danhNgày 6 tháng 12, tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
IIINiềm Tin Và Điểm Riêng
Cấp quốc gia giữ đúng cái lõi của thờ gia tiên, chỉ đổi phạm vi. Ở nhà, con cháu nhớ ông bà. Ở Đền Hùng, cả dân tộc nhớ ông tổ chung. Câu ca dao được nhắc nhiều nhất nói gọn điều ấy: Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày giỗ Tổ mùng mười tháng ba.
Điểm riêng thứ hai là ý đồng bào. Nếu mọi người Việt cùng sinh ra từ một bọc trứng thì mọi người Việt là anh em. Ý này được dùng rộng rãi trong văn hóa và trong đời sống chính trị, như lời nhắc về sự đoàn kết.
Sự tích Lang Liêu kể rằng hoàng tử nghèo dâng vua cha bánh vuông tượng đất và bánh tròn tượng trời, làm từ gạo nếp, thứ quý nhất của nhà nông, và được truyền ngôi. Bánh chưng, bánh giầy vì thế vừa là lễ vật dâng Vua Hùng vừa là bài học về lòng hiếu.
IVGiỗ Tổ Và Lễ Hội Đền Hùng
Lễ chính diễn ra ở Đền Hùng vào mùng mười tháng ba âm lịch, gồm lễ dâng hương của lãnh đạo nhà nước và các đoàn đại biểu, lễ rước kiệu từ các làng quanh núi Nghĩa Lĩnh lên đền, và các trò diễn dân gian. Hát Xoan, lối hát thờ gắn với Vua Hùng của vùng Phú Thọ, thường có mặt trong dịp này.
Không phải ai cũng về được Phú Thọ. Nhiều đình, đền, miếu thờ Hùng Vương khắp nước cũng làm lễ trong ngày ấy. Gia đình ở xa có thể chỉ thắp một nén hương trên bàn thờ nhà mình.
| Thành phần | Nội dung |
|---|---|
| Lễ dâng hương | Đoàn đại biểu nhà nước và các địa phương dâng hương tại Đền Thượng. |
| Lễ rước kiệu | Các làng quanh khu di tích rước kiệu, lễ vật về đền. |
| Lễ vật | Bánh chưng, bánh giầy, hoa quả, hương, nến. |
| Diễn xướng | Hát Xoan và các trò diễn dân gian của vùng đất Tổ. |
Không. Đền Hùng là trung tâm, nhưng theo Báo Chính phủ năm 2022, cả nước có 1.417 di tích thờ Hùng Vương và các nhân vật thời Hùng Vương. Nhiều nơi trong số đó cũng tổ chức lễ vào mùng mười tháng ba.
VTổ Chức Và Phân Bố
Khác cấp gia đình và dòng họ, cấp quốc gia có nhà nước đứng ra tổ chức. Lễ ở Đền Hùng do tỉnh Phú Thọ chủ trì, có Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phối hợp. Việc trông nom di tích thuộc Khu di tích lịch sử Đền Hùng.
Ở cấp làng, các đình đền thờ Hùng Vương do ban quý tế hoặc ban quản lý di tích địa phương lo. Theo Báo Chính phủ năm 2022, Phú Thọ có 345 di tích gắn với tín ngưỡng thờ Hùng Vương. Vùng lõi ở quanh núi Nghĩa Lĩnh, lan ra đồng bằng sông Hồng, rồi vào miền Trung, miền Nam theo đường di dân.
VINgày Nay
Giỗ Tổ nay là một trong những ngày lễ lớn của cả nước. Mỗi năm lượng người về Đền Hùng rất đông trong những ngày quanh mùng mười tháng ba, và các hãng tin đưa tin về lễ dâng hương như một sự kiện quốc gia.
Sau khi được UNESCO ghi danh, tỉnh Phú Thọ theo Báo Chính phủ năm 2022 đã xếp hạng thêm 25 di tích và tu bổ khoảng 60 đền trong mười năm. Cộng đồng người Việt ở nước ngoài cũng tổ chức Giỗ Tổ tại chùa, hội quán hoặc nơi thờ riêng.
Tín ngưỡng này không có tổ chức tôn giáo riêng và không có tín đồ theo nghĩa hành chính. Người theo Phật Giáo, Công Giáo hay không theo tôn giáo nào đều có thể dự lễ, vì trong cách hiểu phổ biến, đây là việc nhớ tổ tiên chứ không phải gia nhập một đạo.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Bánh chưng, bánh giầy
VIIICác Nhánh Khác Của Thờ Cúng Tổ Tiên
Thờ Gia Tiên Trong Gia ĐìnhThờ cúng gia tiênCấp phổ biến nhất, diễn ra trên bàn thờ trong nhà: thắp hương mùng một, ngày rằm, ngày giỗ, Tết, Thanh Minh, Vu Lan.
Thờ Tổ Dòng HọTừ đường 祠堂, nhà thờ họCấp dòng họ, có từ đường thờ thủy tổ, gia phả ghi các đời, trưởng họ chủ tế, xưa có ruộng hương hỏa nuôi việc thờ.Thờ Quốc Tổ Hùng VươngTín ngưỡng thờ cúng Hùng VươngCấp quốc gia, thờ các Vua Hùng như tổ chung của người Việt, giỗ ngày mùng mười tháng ba âm lịch, trung tâm là Đền Hùng, Phú Thọ.
Tôn Kính Tổ Tiên Trong Gia Đình Công GiáoHướng dẫn việc tôn kính tổ tiênSau huấn thị Plane compertum est 1939 và thông cáo của Hội đồng Giám mục năm 1965, 1974, gia đình Công Giáo Việt Nam được đặt ảnh, bày hoa đèn, thắp hương, làm giỗ.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Cửu Huyền Thất Tổ Trong Các Đạo Nội Sinh Nam Bộ九玄七祖 Cửu Huyền Thất TổCác đạo nội sinh ở Nam Bộ giữ bàn thờ tổ tiên như một ngôi thờ trong nhà.Dùng biểu tượng chung của đạoThờ Tiền Hiền, Khai Canh Ở LàngTiền hiền, hậu hiền, khai canh 開耕, khai khẩn 開墾Cấp làng, thờ những người đầu tiên khai phá lập làng như tổ tiên chung của cộng đồng, thường ở đình hoặc nhà thờ tiền hiền.Dùng biểu tượng chung của đạoIXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
- UNESCO, Worship of Hùng Kings in Phú Thọ
- Báo Chính phủ 2022, Kỷ niệm 10 năm UNESCO công nhận Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương
- Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phú Thọ, Giỗ Tổ Hùng Vương hành trình từ tín ngưỡng dân gian thành quốc lễ
- Du lịch Phú Thọ, Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương tại Phú Thọ
- Quân đội nhân dân, Ngày này năm xưa 6 tháng 12 năm 2012
- Wikisource, Sự tích bánh chưng bánh giầy
?Hỏi Đáp Nhanh
Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày nào?
Mùng mười tháng ba âm lịch hằng năm. Ngày này được định từ năm 1917 theo đề đạt của Tuần phủ Phú Thọ, và từ năm 2007 là ngày nghỉ lễ chính thức có hưởng lương.
Hùng Vương có thật không?
Giới sử học coi thời Hùng Vương là một giai đoạn văn hóa có thật, ứng với các lớp khảo cổ từ Phùng Nguyên tới Đông Sơn. Các chi tiết như mười tám đời vua hay trăm trứng thuộc về truyền thuyết. Tín ngưỡng thờ Hùng Vương giữ cả hai lớp ấy mà không đòi phải chọn một.
UNESCO công nhận tín ngưỡng thờ Hùng Vương khi nào?
Ngày 6 tháng 12 năm 2012, tại kỳ họp thứ bảy của Ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003. Tên hồ sơ là Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ, thuộc Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Vì sao dâng bánh chưng, bánh giầy?
Theo sự tích Lang Liêu, bánh vuông tượng đất, bánh tròn tượng trời, cùng làm từ gạo nếp. Lang Liêu dâng hai thứ bánh ấy và được vua cha truyền ngôi. Từ đó chúng thành lễ vật dâng Vua Hùng và bày trên bàn thờ gia tiên ngày Tết.