Lối đi chỉ rộng vừa hai người tránh nhau, một bên là tường đá, một bên là lan can đá cao quá đầu. Bức tường ngang vai quý vị kín những cảnh chạm nổi: một hoàng hậu nằm mộng thấy voi trắng, một đoàn thuyền buồm, những người đang dâng lễ dưới tán cây. Đi hết một vòng, rẽ lên bậc thang, lại một vòng hành lang nữa, cảnh chạm nối tiếp cảnh trước. Bầu trời chỉ là một dải hẹp trên đầu. Rồi tới một lượt bậc thang nữa, tường đá biến mất, và quý vị bước ra một sân tròn mở rộng dưới trời, giữa những hàng tháp đá hình chuông có khe hở, trong mỗi tháp thấp thoáng một pho tượng Phật ngồi. Phía xa, bên kia thung lũng xanh, là những chóp núi lửa.
Đó là Borobudur, người Indonesia gọi là Candi Borobudur, ở thung lũng Kedu, tỉnh Trung Java (Jawa Tengah). Đây là đền tháp của Phật Giáo Đại thừa, dựng dưới triều Sailendra khoảng năm 778 tới 850, khác với các chùa Nam Tông ở lục địa Đông Nam Á. Indonesia ngày nay phần đông theo Hồi Giáo, nhưng Borobudur vẫn là nơi Phật tử cả nước và cả vùng tìm về mỗi mùa Vesak, và là chứng tích lớn nhất cho thời Java từng là một trung tâm Phật học của châu Á. Cách đi qua nó, từ hành lang kín lên sân trời mở, chính là điều ngôi đền muốn dạy.
IMandala Bằng Đá Và Con Đường Qua Ba Cõi
Britannica ghi Borobudur hợp ba hình thức trong một: tháp Phật, núi đền và mandala. Nó không có điện để vào, không có gian thờ để ngồi. Nó là một ngọn núi nhân tạo bọc quanh một ngọn đồi, và việc thờ ở đây là đi: người hành hương đi vòng theo chiều kim đồng hồ ở mỗi tầng, đọc phù điêu, rồi lên tầng trên. Borobudurtemple.org gọi đây là đền tháp Phật giáo lớn nhất thế giới.
Ngôi đền thuộc Phật Giáo Đại thừa, dòng Phật giáo có Bồ Tát đạo và nhiều vị Phật ở các phương, gần với Phật giáo Bắc Tông mà người Việt quen hơn là với Nam Tông của Thái Lan, Lào hay Myanmar như chùa Shwedagon. Cùng loại đại tháp mandala có Đại Bảo Tháp Bendigo ở Úc, nhưng đó là bảo tháp Tây Tạng hiện đại, còn Borobudur là đền đá thế kỷ 8 tới 9.
Ba phần của đền ứng với ba cõi trên đường giác ngộ, theo Britannica. Phần chân là cõi dục, thế giới của ham muốn. Năm tầng sân vuông là cõi sắc, nơi phù điêu kể đời Đức Phật và các tiền thân. Ba tầng tròn trên cùng là cõi vô sắc, không còn một cảnh chạm nào, chỉ có tháp và tượng.
Tượng Phật trên các tầng vuông chia theo phương, theo sách hướng dẫn của templemountains.org: phía đông là Phật A Súc Bệ với ấn chạm đất, phía nam là Phật Bảo Sinh với ấn thí nguyện, phía tây là Phật A Di Đà với ấn thiền định, phía bắc là Phật Bất Không Thành Tựu với ấn vô úy, lan can thứ năm là ấn thuyết pháp. Tượng trong các tháp chuông là đức Tỳ Lô Giá Na với ấn chuyển pháp luân, vị Phật pháp thân mà quý vị gặp lại ở chùa Đông Đại bên Nhật.
Các dãy phù điêu minh họa những bộ kinh cụ thể. Theo templemountains.org: Karmavibhanga về nghiệp và quả ở phần chân, 160 tấm. Lalitavistara kể đời Đức Phật từ lúc giáng trần tới bài pháp đầu tiên, 120 tấm ở tầng một. Các tích Jataka và Avadana về tiền thân, 600 và 120 tấm ở tầng một và hai. Gandavyuha, tức phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa Nghiêm, kể hành trình của Thiện Tài đồng tử đi tìm thầy, 460 tấm ở tầng hai tới tầng bốn. Người đi hết các hành lang là đi theo chính con đường cầu đạo của Thiện Tài.
Chỗ ít người biết: phần phù điêu đầu tiên của đền không nhìn thấy được. Theo borobudurtemple.org và templemountains.org, 160 tấm Karmavibhanga ở chân đền đã bị một lớp nền đá bọc thêm che kín, gọi là chân ẩn. Hiện chỉ một đoạn nhỏ được để hở cho khách xem. Vì vậy câu chuyện về cõi dục có mặt trong đền nhưng bị giấu dưới đất, và người đi lễ bắt đầu con đường từ cõi sắc.
IIDựng, Bị Vùi Và Được Tìm Lại
Borobudur là công trình của vài thế hệ thợ dưới triều Sailendra, một dòng vua theo Phật giáo Đại thừa ở Trung Java. Về sau ngôi đền vắng dần, rồi bị tro núi lửa và cây rừng phủ kín trong nhiều thế kỷ, cho tới khi được dọn ra đầu thế kỷ 19.
- Khoảng 778 tới 850Dựng đềnBritannica ghi đền dựng dưới triều Sailendra trong khoảng này, dùng khoảng 2 triệu foot khối đá núi lửa xám. Borobudurtemple.org ghi khởi dựng khoảng năm 780 và mất 75 tới 80 năm.
- Khoảng năm 1000Bị tro núi lửa vùi lấpBritannica ghi đền bị tro núi lửa vùi lấp khoảng năm 1000, sau đó bị bỏ quên dưới lớp đất và rừng cây nhiều thế kỷ.
- 1814Phát hiện lạiKỹ sư H. C. Cornelius được cử tới khảo sát, dùng 200 người phát dọn trong hai tháng, theo borobudurtemple.org.
- 1907 tới 1911Trùng tu lần đầuNgười Hà Lan tiến hành đợt trùng tu đầu tiên, theo Britannica.
- 1973 tới 1983Đại trùng tu với UNESCOChính phủ Indonesia và UNESCO tháo dỡ từng khối đá rồi lắp lại, đặt hệ thống thoát nước mới bên dưới, theo borobudurtemple.org và UNESCO.
- 1991Di sản Thế giới UNESCOUNESCO ghi danh Quần thể đền Borobudur gồm Borobudur, Mendut và Pawon theo tiêu chí i, ii và vi.
Về niên đại, hai nguồn nói gần nhau nhưng không trùng. Britannica ghi đền dựng trong khoảng năm 778 tới 850. Borobudurtemple.org ghi khởi dựng khoảng năm 780 và công trình kéo dài 75 tới 80 năm, tức kết thúc quanh năm 855 tới 860. Không có văn bia nào ghi rõ năm khởi công, nên mọi con số đều là ước định của học giới. Về phù điêu, UNESCO ghi tổng diện tích 2.500 mét vuông, borobudurtemple.org ghi các dãy phù điêu nối lại dài 2,5 cây số. Hai số đo hai thứ khác nhau, một là diện tích, một là chiều dài, nên thư viện ghi cả hai.
IIIChín Tầng, Bảy Mươi Hai Tháp Chuông
Borobudur bọc quanh một ngọn đồi tự nhiên, nên bên trong không rỗng. Britannica tả chín tầng: một nền vuông, năm tầng sân vuông, ba tầng tròn, và đại tháp ở giữa đỉnh cao 35 mét so với mặt đất. Borobudurtemple.org đếm cùng con số chín theo cách khác, sáu tầng vuông kể cả nền và ba tầng tròn. Nền rộng 123 x 123 mét. Các khối đá ghép khít vào nhau bằng mộng, không dùng vữa. Trên ba tầng tròn có 72 tháp chuông đục lỗ hình thoi và hình vuông, mỗi tháp úp một tượng Phật ngồi.
Borobudur không đứng một mình. UNESCO ghi quần thể gồm ba đền Borobudur, Pawon và Mendut nằm thẳng một trục về phía đông. Mendut ở xa nhất về phía đông, Pawon nhỏ hơn, nằm giữa. Trục này là đường rước của lễ Vesak ngày nay.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Nền đền | 123 x 123 m | borobudurtemple.org |
| Chiều cao đại tháp đỉnh so với mặt đất | 35 m, 115 foot | Britannica |
| Tấm phù điêu | 2.672 | borobudurtemple.org |
| Diện tích phù điêu | 2.500 mét vuông | UNESCO |
| Tượng Phật | 504 | borobudurtemple.org |
| Tháp chuông đục lỗ | 72 | borobudurtemple.org |
| Đá dùng xây dựng | khoảng 2 triệu foot khối | Britannica |
Lớp nền đá bọc thêm che 160 tấm phù điêu Karmavibhanga về nghiệp và quả, chỉ để hở một đoạn nhỏ.
Hành lang có tường và lan can chạm kín phù điêu, trên lan can là các khám đặt tượng Phật hướng ra bốn phương.
Sân mở không phù điêu, 72 tháp chuông xếp thành ba vòng đồng tâm, mỗi tháp một tượng Phật ngồi.
Tháp lớn nhất ở tâm, khép kín, đứng trên cùng của mandala, cao 35 mét so với mặt đất.
Cầu thang ở bốn mặt đi thẳng lên đỉnh qua các cổng đá chạm, lối chính mở về phía đông.
IVThế Đất Và Hướng
Người Java thời Sailendra dựng Borobudur theo hai ý niệm có sẵn trong truyền thống của họ: ngọn núi thiêng ở trung tâm vũ trụ và mandala của Phật giáo Đại thừa. Họ không dùng phong thủy, thứ học thuật hình thành ở Trung Hoa, và tư liệu về đền không nhắc tới phép ấy. Dẫu vậy, người Việt quen nhìn đất theo lối cổ truyền vẫn có thể đặt câu hỏi của mình trước khu đất này. Phần dưới là thư viện thử làm việc ấy, như một chỗ đối chiếu, không phải điều được chép trong hồ sơ di sản hay trong các nghiên cứu về đền.
Thứ đầu tiên đập vào mắt là vòng núi. Thung lũng Kedu được vây bởi núi lửa và đồi: phía đông có hai ngọn Merapi và Merbabu, phía tây bắc có Sumbing và Sindoro, phía nam là dãy đồi Menoreh. Theo lối xem đất Việt, một lòng thung có núi vây đủ bốn mặt là thế tứ thần hiếm gặp, khí bị giữ lại giữa vòng núi. Ngôi đền đứng trên một gò thấp ở giữa, đúng vào chỗ mà lối cũ gọi là huyệt.
Thứ hai là nước. Gần đền có hai con sông Progo và Elo chảy qua rồi hợp dòng. Hai dòng nước gặp nhau trước một gò cao, theo sách cũ là thế thủy tụ, nơi nước hội. Đây là cách đọc của thư viện, nhưng không khó hiểu vì sao người xưa ở vùng này cũng chọn một chỗ như vậy.
Thứ ba là hướng. Lối chính mở về phía đông, và trục Borobudur, Pawon, Mendut chạy thẳng theo hướng ấy. Hướng đông, nơi mặt trời mọc, trong ngũ hành thuộc Mộc, ứng với sự sinh. Người hành hương đi từ Mendut ở phía đông vào, tức là đi ngược về phía tây, về phía đỉnh núi đá.
Cuối cùng là ngũ hành của hình khối. Các tầng vuông bên dưới thuộc Thổ, các tầng tròn và tháp chuông bên trên thuộc Kim. Thổ sinh Kim, đi từ vuông lên tròn là đi theo chiều tương sinh. Những ngọn núi lửa chung quanh mang dáng và tính của Hỏa, mà Hỏa sinh Thổ. Đọc liền thì lửa của núi nuôi đất của nền, đất của nền nuôi đá tròn trên đỉnh. Chúng tôi ghi như một cách nhìn để quý vị so sánh, không gán cho người dựng đền một ý mà họ không có.
VĐêm Vesak Từ Mendut Tới Borobudur
Lễ lớn nhất ở Borobudur là Vesak, người Indonesia gọi là Waisak, vào đêm trăng tròn tháng Vaisakha theo lịch Phật giáo, thường rơi vào tháng 5 hoặc tháng 6 dương lịch. Theo Britannica và borobudurtemple.org, đoàn tăng và Phật tử rước từ đền Mendut qua đền Pawon tới Borobudur, đi đúng trục ba đền đã dựng từ hơn một nghìn năm trước. Tới nơi, đoàn làm lễ dưới trăng tròn.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Trước đêm rằm tháng Vaisakha | Lịch Phật giáo | Chuẩn bị lễ Vesak | Tăng và Phật tử tụ về đền Mendut, chuẩn bị lễ vật cho đoàn rước. |
| Rằm tháng Vaisakha | Lịch Phật giáo, thường rơi vào tháng 5 hoặc 6 dương lịch | Vesak, Waisak | Rước từ Mendut qua Pawon tới Borobudur, làm lễ dưới trăng tròn, nhớ Đức Phật đản sinh, thành đạo và nhập diệt. |
| Mỗi lần hành hương | Không theo ngày cố định | Nhiễu đền | Đi vòng theo chiều kim đồng hồ ở từng tầng, để đền ở bên phải, từ chân lên đỉnh. |
Lễ Vesak ở đây mang cùng ý nghĩa với rằm tháng Tư của người Việt và với các lễ Visakha ở những nơi Nam Tông như chùa Wat Pho. Điều riêng của Borobudur là đoàn rước đi trên một trục đường mà chính những người dựng đền đã vạch ra.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Jl. Badrawati, Borobudur, Kabupaten Magelang, Jawa Tengah 56553 (thung lũng Kedu)
- Đường tới
- Đền nằm ở đường Badrawati, xã Borobudur, huyện Magelang, tỉnh Trung Java, trong thung lũng Kedu, cách Yogyakarta khoảng 26 dặm về phía tây bắc theo Britannica. Hai đền Pawon và Mendut nằm gần đó về phía đông.
- Toạ độ
- -7.6079, 110.2038
Lệ của đền: người lên các tầng phải mang dép đan Upanat do đền phát để giữ mặt đá cổ. Quần áo kín vai và kín gối. Đi vòng theo chiều kim đồng hồ, để đền ở bên phải mình. Không trèo lên tháp chuông, không thò tay vào khe tháp để chạm tượng, không ngồi lên lan can hay tượng. Đêm Vesak, khu đền dành cho nghi lễ, quý vị đứng ở chỗ được chỉ và không chen vào đoàn rước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Borobudur
Contribute photos, information or video for BorobudurThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Borobudur thuộc đạo nào
Borobudur là đền tháp Phật Giáo Đại thừa, dựng dưới triều Sailendra ở Trung Java khoảng năm 778 tới 850. Đền không thờ một vị riêng mà là một mandala: tượng A Súc Bệ, Bảo Sinh, A Di Đà, Bất Không Thành Tựu hướng về bốn phương, và tượng Tỳ Lô Giá Na trong các tháp chuông trên cùng.
Borobudur được xây dựng năm nào
Britannica ghi khoảng năm 778 tới 850, borobudurtemple.org ghi khởi dựng khoảng năm 780 và mất 75 tới 80 năm. Không có văn bia ghi rõ năm khởi công. Đền bị tro núi lửa vùi lấp khoảng năm 1000, được phát hiện lại năm 1814, trùng tu 1907 tới 1911 và đại trùng tu với UNESCO từ 1973 tới 1983.
Borobudur có bao nhiêu tượng Phật và phù điêu
Theo borobudurtemple.org, đền có 2.672 tấm phù điêu, 504 tượng Phật và 72 tháp chuông đục lỗ, mỗi tháp úp một tượng Phật ngồi. UNESCO ghi phù điêu phủ tổng diện tích 2.500 mét vuông. Riêng 160 tấm Karmavibhanga ở chân đền bị lớp nền bọc thêm che kín.
Ý nghĩa chín tầng của Borobudur là gì
Chín tầng gồm nền vuông, năm tầng sân vuông, ba tầng tròn, trên cùng là đại tháp. Theo Britannica, ba phần tượng trưng ba cõi trên đường giác ngộ: phần chân là cõi dục, các tầng vuông kể đời Đức Phật và tiền thân là cõi sắc, các tầng tròn không phù điêu là cõi vô sắc. Người hành hương đi vòng từ dưới lên.
Lễ Vesak ở Borobudur diễn ra như thế nào
Vào đêm trăng tròn tháng Vaisakha theo lịch Phật giáo, thường tháng 5 hoặc 6 dương lịch, đoàn tăng và Phật tử rước từ đền Mendut qua đền Pawon tới Borobudur, đi đúng trục ba đền nằm thẳng hàng về phía đông. Tới nơi, đoàn làm lễ dưới trăng tròn.