Lối đi chỉ rộng vừa hai người tránh nhau, một bên là tường đá, một bên là lan can đá cao quá đầu. Bức tường ngang vai quý vị kín những cảnh chạm nổi: một hoàng hậu nằm mộng thấy voi trắng, một đoàn thuyền buồm, những người đang dâng lễ dưới tán cây. Đi hết một vòng, rẽ lên bậc thang, lại một vòng hành lang nữa, cảnh chạm nối tiếp cảnh trước. Bầu trời chỉ là một dải hẹp trên đầu. Rồi tới một lượt bậc thang nữa, tường đá biến mất, và quý vị bước ra một sân tròn mở rộng dưới trời, giữa những hàng tháp đá hình chuông có khe hở, trong mỗi tháp thấp thoáng một pho tượng Phật ngồi. Phía xa, bên kia thung lũng xanh, là những chóp núi lửa.
Đó là Borobudur, người Indonesia gọi là Candi Borobudur, ở thung lũng Kedu, huyện Magelang, tỉnh Trung Java (Jawa Tengah). Đây là đền tháp của Phật Giáo Đại thừa, dựng dưới vương triều Sailendra (còn viết Syailendra hay Shailendra) khoảng năm 778 tới 850, khác với các chùa Nam Tông ở lục địa Đông Nam Á. Indonesia ngày nay phần đông theo Hồi Giáo, nhưng Borobudur vẫn là nơi Phật tử cả nước và cả vùng tìm về mỗi mùa Vesak, và là chứng tích lớn nhất cho thời Java từng là một trung tâm Phật học của châu Á. Cách đi qua nó, từ hành lang kín lên sân trời mở, chính là điều ngôi đền muốn dạy.
IMandala Bằng Đá Và Con Đường Qua Ba Cõi
Britannica ghi Borobudur hợp ba hình thức trong một: tháp Phật, núi đền và mandala. Nó không có điện để vào, không có gian thờ để ngồi. Nó là một ngọn núi nhân tạo bọc quanh một ngọn đồi, và việc thờ ở đây là đi: người hành hương đi vòng theo chiều kim đồng hồ ở mỗi tầng, đọc phù điêu, rồi lên tầng trên. Borobudurtemple.org gọi đây là đền tháp Phật giáo lớn nhất thế giới.
Ngôi đền thuộc Phật Giáo Đại thừa (có kết hợp yếu tố Kim Cương thừa), dòng Phật giáo có Bồ Tát đạo và nhiều vị Phật ở các phương, gần với Phật giáo Bắc Tông mà người Việt quen hơn là với Nam Tông của Thái Lan, Lào hay Myanmar như chùa Shwedagon. Cùng loại đại tháp mandala có Đại Bảo Tháp Bendigo ở Úc, nhưng đó là bảo tháp Tây Tạng hiện đại, còn Borobudur là đền đá thế kỷ 8 tới 9.
Ba phần của đền ứng với ba cõi (Tam giới) trên đường giác ngộ, theo Britannica. Phần chân là cõi dục (Kamadhatu), thế giới của ham muốn. Năm tầng sân vuông là cõi sắc (Rupadhatu), nơi phù điêu kể đời Đức Phật và các tiền thân. Ba tầng tròn trên cùng là cõi vô sắc (Arupadhatu), không còn một cảnh chạm nào, chỉ có tháp và tượng.
Tổng cộng 504 pho tượng Phật được phân bố chặt chẽ theo phương vị mandala. Theo khảo cứu của templemountains.org, bốn tầng lan can vuông bên dưới có 368 khám thờ chia đều bốn hướng: phía đông là 92 tượng Phật A Súc Bệ (Akshobhya) với ấn chạm đất (bhumisparsha), phía nam là 92 tượng Phật Bảo Sinh (Ratnasambhava) với ấn thí nguyện (varada), phía tây là 92 tượng Phật A Di Đà (Amitabha) với ấn thiền định (dhyana), phía bắc là 92 tượng Phật Bất Không Thành Tựu (Amoghasiddhi) với ấn vô úy (abhaya). Lan can vuông thứ năm có 64 tượng ở cả bốn hướng bắt ấn thuyết pháp (vitarka), cộng thành 432 tượng trong các khám ở phần tầng vuông. Trên ba tầng tròn có 72 tượng ngồi trong các tháp chuông đục lỗ bắt ấn chuyển pháp luân (dharmachakra), biểu trưng cho đức Tỳ Lô Giá Na (Vairocana), vị Phật pháp thân mà quý vị gặp lại ở chùa Đông Đại bên Nhật.
Toàn đền có 2.672 tấm phù điêu, gồm 1.212 tấm trang trí và 1.460 tấm tự sự minh họa các bộ kinh cụ thể. Theo templemountains.org, 1.460 tấm tự sự chia thành: Karmavibhanga (Kinh Nghiệp Báo Sai Biệt) về nghiệp và quả ở phần chân ẩn, 160 tấm. Lalitavistara (Kinh Phổ Diệu) kể đời Đức Phật từ lúc trên cung trời Đâu Suất giáng trần tới bài pháp đầu tiên ở vườn Lộc Uyển, 120 tấm ở dải trên vách chính tầng một. Các tích Jataka (Bổn Sinh) và Avadana (Thí Dụ) về tiền thân Đức Phật và chư Bồ Tát, gồm 120 tấm ở dải dưới vách chính tầng một và 600 tấm trên lan can tầng một và hai. Cuối cùng là Gandavyuha, tức phẩm Nhập Pháp Giới của kinh Hoa Nghiêm cùng phẩm Phổ Hiền Hạnh Nguyện (Bhadrachari), kể hành trình Thiện Tài đồng tử đi tham vấn năm mươi ba bậc thiện tri thức, 460 tấm trải từ tầng hai tới tầng bốn. Người đi hết các hành lang là đi theo chính con đường cầu đạo của Thiện Tài.
Chỗ ít người biết: phần phù điêu đầu tiên của đền không nhìn thấy được. Theo borobudurtemple.org và templemountains.org, 160 tấm Karmavibhanga ở chân đền đã bị một lớp nền đá rộng bọc thêm che kín ngay từ thời xây đền để gia cố chân móng chống sụt lún trên sườn đồi, gọi là chân ẩn. Hiện chỉ một góc nhỏ ở phía đông nam được để hở cho khách xem. Vì vậy câu chuyện về cõi dục có mặt trong đền nhưng bị giấu dưới lớp đá gia cố, và người đi lễ bắt đầu con đường từ cõi sắc.
IIDựng, Bị Vùi Và Được Tìm Lại
Borobudur là công trình của vài thế hệ thợ dưới triều Sailendra (Syailendra), một dòng vua theo Phật giáo Đại thừa ở Trung Java. Truyền thuyết kiến trúc địa phương gắn việc thiết kế ngôi đền với tên tuổi kiến trúc sư Gunadharma. Về sau, khi trung tâm quyền lực ở Java dịch chuyển về phía đông và núi lửa Merapi phun trào, ngôi đền vắng dần rồi bị tro núi lửa và cây rừng phủ kín trong nhiều thế kỷ, cho tới khi được khảo sát và dọn ra đầu thế kỷ 19.
- Khoảng 778 tới 850Dựng đền dưới triều SailendraBritannica ghi đền dựng dưới triều Sailendra trong khoảng này, ghép từ khoảng 2 triệu khối đá núi lửa (tương đương 55.000 mét khối hay 2 triệu foot khối). Borobudurtemple.org ghi khởi dựng khoảng năm 780 và mất 75 tới 80 năm.
- Khoảng năm 1000Bị tro núi lửa vùi lấpBritannica ghi đền bị tro núi lửa vùi lấp khoảng năm 1000, sau đó bị bỏ quên dưới lớp đất và rừng cây nhiều thế kỷ.
- 1814Khảo sát và phát dọn lạiKỹ sư Hà Lan H. C. Cornelius được cử tới khảo sát, dùng 200 người phát dọn cây rừng và đất phủ trong hai tháng, theo borobudurtemple.org.
- 1907 tới 1911Trùng tu lần đầuKỹ sư Theodoor van Erp chủ trì đợt trùng tu khoa học đầu tiên, phục dựng ba tầng tròn và các tháp chuông trên đỉnh, theo Britannica và UNESCO.
- 1973 tới 1983Đại trùng tu với UNESCOChính phủ Indonesia và UNESCO tháo dỡ hơn một triệu khối đá ở các tầng vuông rồi lắp lại trên lớp bê tông cốt thép và hệ thống thoát nước mới bên dưới, theo borobudurtemple.org và UNESCO.
- 1991Di sản Thế giới UNESCOUNESCO ghi danh Quần thể đền Borobudur gồm Borobudur, Mendut và Pawon theo tiêu chí i, ii và vi (mã số 592).
Về niên đại, các nguồn nói gần nhau nhưng không trùng khít. Britannica ghi đền dựng trong khoảng năm 778 tới 850, borobudurtemple.org ghi khởi dựng khoảng năm 780 và công trình kéo dài 75 tới 80 năm, còn templemountains.org ước tính khoảng 770 tới 830. Không có văn bia nào ghi rõ năm khởi công, các học giả chỉ căn cứ vào kiểu chữ Phạn ngắn khắc ở phần chân ẩn, nên mọi con số đều là ước định. Về lượng đá, Britannica ghi khoảng 2 triệu foot khối (tức khoảng 55.000 mét khối đá andesit núi lửa), còn borobudurtemple.org ghi đền ghép từ khoảng 2 triệu viên đá. Về phù điêu, UNESCO ghi tổng diện tích 2.500 mét vuông, borobudurtemple.org ghi các dãy phù điêu nối lại dài 2,5 tới 3 cây số. Hai số đo hai đại lượng khác nhau nên thư viện ghi cả hai.
IIIChín Tầng, Bảy Mươi Hai Tháp Chuông
Borobudur bọc quanh một ngọn đồi tự nhiên ở độ cao khoảng 265 mét so với mực nước biển, nên bên trong không rỗng. Britannica tả chín tầng: một nền vuông, năm tầng sân vuông, ba tầng tròn, và đại tháp ở giữa đỉnh cao 35 mét so với mặt đất (trước khi chóp bị sét đánh gãy trong lịch sử, chiều cao nguyên thủy ước tính khoảng 42 mét). Borobudurtemple.org đếm cùng con số chín theo cách khác, sáu tầng vuông kể cả nền và ba tầng tròn. Nền rộng 123 x 123 mét. Các khối đá núi lửa xám ghép khít vào nhau bằng mộng, không dùng vữa. Trên ba tầng tròn có 72 tháp chuông đục lỗ hình thoi (ở hai vòng dưới, gồm 32 và 24 tháp) và hình vuông (ở vòng trên cùng, 16 tháp), mỗi tháp úp một tượng Phật ngồi.
Borobudur không đứng một mình. UNESCO ghi quần thể gồm ba đền Borobudur, Pawon (cách 1.150 mét về phía đông) và Mendut (cách khoảng 3 cây số về phía đông) nằm thẳng trên một trục lễ nghi duy nhất. Mendut ở xa nhất về phía đông, bên trong thờ pho tượng Phật Tỳ Lô Giá Na cao 3 mét ngồi buông chân giữa hai vị Bồ Tát Quán Thế Âm và Kim Cương Thủ, còn Pawon nhỏ hơn nằm ở giữa. Trục này chính là đường rước của đại lễ Vesak ngày nay.
| Hạng mục | Số liệu | Nguồn |
|---|---|---|
| Nền đền | 123 x 123 m | borobudurtemple.org |
| Chiều cao đại tháp đỉnh so với mặt đất | 35 m, 115 foot | Britannica, borobudurtemple.org |
| Tấm phù điêu | 2.672 (1.460 tự sự, 1.212 trang trí) | borobudurtemple.org, templemountains.org |
| Diện tích phù điêu | 2.500 mét vuông | UNESCO |
| Tượng Phật | 504 (432 ở khám tầng vuông, 72 ở tháp tròn) | borobudurtemple.org, templemountains.org |
| Tháp chuông đục lỗ | 72 (xếp 3 vòng: 32, 24 và 16 tháp) | borobudurtemple.org |
| Đá dùng xây dựng | khoảng 55.000 mét khối (2 triệu foot khối, khoảng 2 triệu viên đá) | Britannica, borobudurtemple.org |
Lớp nền đá bọc thêm rộng khoảng 11.600 mét khối che kín 160 tấm phù điêu Karmavibhanga về nghiệp và quả, chỉ để hở một góc nhỏ ở phía đông nam.
Bốn hành lang có tường và lan can chạm kín phù điêu, trên năm tầng lan can là 432 khám đặt tượng Ngũ Phương Phật hướng ra bốn phương.
Sân mở không phù điêu, 72 tháp chuông đục lỗ xếp thành ba vòng đồng tâm (32, 24 và 16 tháp), mỗi tháp một tượng Phật Tỳ Lô Giá Na ngồi.
Tháp lớn nhất ở tâm, khép kín với hai buồng trống bên trong (tượng trưng cho tính Không), đứng trên cùng của mandala, cao 35 mét so với mặt đất.
Cầu thang ở bốn mặt đi thẳng lên đỉnh qua các cổng vòm chạm đầu thủy quái Kala-Makara, lối chính mở về phía đông.
IVThế Đất Và Hướng
Người Java thời Sailendra dựng Borobudur theo hai ý niệm có sẵn trong truyền thống của họ: ngọn núi thiêng Tu Di (Meru) ở trung tâm vũ trụ và đồ hình mandala của Phật giáo Đại thừa. Họ không dùng phong thủy, thứ học thuật hình thành ở Trung Hoa, và tư liệu về đền không nhắc tới phép ấy. Dẫu vậy, người Việt quen nhìn đất theo lối cổ truyền vẫn có thể đặt câu hỏi của mình trước khu đất này. Phần dưới là thư viện thử làm việc ấy, như một chỗ đối chiếu, không phải điều được chép trong hồ sơ di sản hay trong các nghiên cứu về đền.
Thứ đầu tiên đập vào mắt là vòng núi. Thung lũng Kedu được vây bởi hai cặp núi lửa song sinh và dãy đồi đá vôi: phía đông có hai ngọn Merapi và Merbabu, phía tây bắc có Sumbing và Sindoro (Sundoro), phía nam là dãy đồi Menoreh. Theo lối xem đất Việt, một lòng thung có núi vây đủ bốn mặt là thế tứ thần hiếm gặp, khí bị giữ lại giữa vòng núi. Ngôi đền đứng trên một gò đồi tự nhiên ở giữa lòng chảo, đúng vào chỗ mà lối cũ gọi là huyệt.
Thứ hai là nước. Khu đền nằm trên dải đất cao kẹp giữa sông Progo chảy dọc phía tây và tây nam cùng sông Elo chảy dọc phía đông (sát ngay dưới chân đền còn có nhánh sông nhỏ Sileng), rồi hai sông Progo và Elo hợp lưu ở phía đông nam cách đền khoảng hơn hai cây số, gần đền Mendut. Trong truyền thống Ấn Độ hóa ở Java, ngã ba sông (như sông Hằng và sông Yamuna ở Ấn Độ) được coi là nơi linh thiêng, còn theo sách địa lý cổ truyền phương Đông thì hai dòng nước ôm lấy gò đất rồi hợp nhau ở phía trước là thế thủy tụ rất đắc địa.
Thứ ba là hướng. Lối chính của Borobudur mở về phía đông, nơi mặt trời mọc trên sườn núi Merapi, và trục ba đền Mendut, Pawon, Borobudur nối nhau từ đông sang tây. Hướng đông trong ngũ hành thuộc Mộc, ứng với sự sinh. Người hành hương xuất phát từ đền Mendut ở phía đông đi qua Pawon tiến về phía tây tới chân Borobudur, rồi từ cổng đông đi vòng theo chiều kim đồng hồ lên đỉnh đá.
Cuối cùng là ngũ hành của hình khối. Các tầng vuông bên dưới thuộc Thổ, các tầng tròn và tháp chuông bên trên thuộc Kim. Thổ sinh Kim, đi từ vuông lên tròn là đi theo chiều tương sinh. Những ngọn núi lửa chung quanh mang dáng và tính của Hỏa, mà Hỏa sinh Thổ. Đọc liền thì lửa của núi nuôi đất của nền, đất của nền nuôi đá tròn trên đỉnh. Chúng tôi ghi như một cách nhìn để quý vị so sánh, không gán cho người dựng đền một ý mà họ không có.
VĐêm Vesak Từ Mendut Tới Borobudur
Lễ lớn nhất ở Borobudur là đại lễ Vesak, người Indonesia gọi là Tri Suci Waisak, vào dịp trăng tròn tháng Vaisakha theo lịch Phật giáo, thường rơi vào tháng 5 hoặc tháng 6 dương lịch. Theo Britannica và borobudurtemple.org, hàng vạn chư tăng và Phật tử rước nước thiêng (lấy từ suối Umbul Jumprit) và lửa thiêng bất diệt (lấy từ ngọn lửa tự nhiên Mrapen) từ đền Mendut qua đền Pawon tới Borobudur, đi đúng trục ba đền đã dựng từ hơn một nghìn năm trước. Tới nơi, đại chúng tụng kinh, thiền định và thả đèn trời cầu nguyện hòa bình dưới ánh trăng tròn.
| Ngày | Theo lịch nào | Lễ | Nội dung |
|---|---|---|---|
| Trước đêm rằm tháng Vaisakha | Lịch Phật giáo | Thỉnh nước thiêng và lửa thiêng | Tăng ni và Phật tử thỉnh nước từ suối Umbul Jumprit và lửa tự nhiên từ Mrapen về tôn trí tại đền Mendut, chuẩn bị cho đoàn rước. |
| Rằm tháng Vaisakha | Lịch Phật giáo, thường rơi vào tháng 5 hoặc 6 dương lịch | Đại lễ Vesak (Tri Suci Waisak) | Rước kiệu Phật, nước thiêng và lửa thiêng từ Mendut qua Pawon tới Borobudur, làm lễ Tam hợp (đản sinh, thành đạo, nhập diệt) và thả đèn trời dưới trăng tròn. |
| Mỗi lần hành hương | Không theo ngày cố định | Nhiễu đền (Pradakshina) | Đi vòng theo chiều kim đồng hồ ở từng tầng, để tâm đền ở bên phải, từ cổng đông đi đủ các vòng hành lang lên tới đỉnh. |
Hằng năm, nhiều phái đoàn Tăng Ni và Phật tử Việt Nam sang Indonesia tham dự đại lễ Waisak tại Borobudur, cùng các truyền thống Phật giáo quốc tế bộ hành từ đền Mendut về đại tháp và tụng kinh cầu an. Lễ Vesak ở đây mang cùng ý nghĩa với rằm tháng Tư của người Việt và với các lễ Visakha ở những nơi Nam Tông như chùa Wat Pho. Điều riêng của Borobudur là đoàn rước đi trên một trục đường mà chính những người dựng đền thời Sailendra đã vạch ra.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Jl. Badrawati, Borobudur, Kabupaten Magelang, Jawa Tengah 56553 (thung lũng Kedu)
- Đường tới
- Đền nằm ở đường Badrawati, xã Borobudur, huyện Magelang, tỉnh Trung Java, trong thung lũng Kedu, cách thành phố Yogyakarta khoảng 40 cây số (25 tới 26 dặm) về phía tây bắc theo borobudurtemple.org và Britannica. Hai đền Pawon và Mendut nằm gần đó trên cùng một trục về phía đông.
- Toạ độ
- -7.6079, 110.2038
Để bảo vệ bề mặt đá núi lửa cổ khỏi bị mài mòn, từ năm 2023 ban quản lý giới hạn tối đa 1.200 khách được lên phần thân đền mỗi ngày (chia theo khung giờ, có hướng dẫn viên địa phương đi kèm) và bắt buộc mọi người lên các tầng phải mang dép đan lá dứa Upanat do đền phát. Quần áo kín vai và kín gối. Đi vòng theo chiều kim đồng hồ, để đền ở bên phải mình. Không trèo lên tháp chuông, không thò tay vào khe tháp để chạm tượng, không ngồi lên lan can hay tượng. Đêm Vesak, khu đền dành cho nghi lễ, quý vị đứng ở chỗ được chỉ và không chen vào đoàn rước.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Đền Borobudur
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Đền Borobudur thuộc đạo nào
Borobudur là đền tháp Phật Giáo Đại thừa (kết hợp Kim Cương thừa), dựng dưới vương triều Sailendra (Syailendra) ở Trung Java khoảng năm 778 tới 850. Đền không thờ một vị riêng trong nội thất mà là một mandala đá khổng lồ: 432 tượng Ngũ Phương Phật (A Súc Bệ, Bảo Sinh, A Di Đà, Bất Không Thành Tựu và Phật Thích Ca thuyết pháp) trong các khám ở năm tầng vuông, và 72 tượng Phật Tỳ Lô Giá Na trong các tháp chuông đục lỗ ở ba tầng tròn trên cùng.
Borobudur được xây dựng năm nào
Britannica ghi khoảng năm 778 tới 850, borobudurtemple.org ghi khởi dựng khoảng năm 780 và mất 75 tới 80 năm, còn templemountains.org ước tính khoảng 770 tới 830. Không có văn bia ghi rõ năm khởi công. Đền bị tro núi lửa vùi lấp khoảng năm 1000, được khảo sát phát dọn lại năm 1814, trùng tu năm 1907 tới 1911 dưới sự chủ trì của Theodoor van Erp và đại trùng tu với UNESCO từ 1973 tới 1983.
Borobudur có bao nhiêu tượng Phật và phù điêu
Theo borobudurtemple.org và templemountains.org, đền có 2.672 tấm phù điêu (gồm 1.460 tấm tự sự minh họa kinh điển và 1.212 tấm trang trí), 504 tượng Phật (432 tượng trong khám ở tầng vuông và 72 tượng trên tầng tròn) và 72 tháp chuông đục lỗ. UNESCO ghi phù điêu phủ tổng diện tích 2.500 mét vuông. Riêng 160 tấm Karmavibhanga ở chân đền bị lớp nền gia cố bọc thêm che kín.
Ý nghĩa chín tầng của Borobudur là gì
Chín tầng gồm sáu tầng vuông bên dưới (kể cả nền) và ba tầng tròn bên trên, đỉnh là đại tháp trung tâm. Theo Britannica, ba phần tượng trưng ba cõi (Tam giới) trên đường giác ngộ: phần chân là cõi dục (Kamadhatu), các tầng vuông chạm phù điêu kinh điển là cõi sắc (Rupadhatu), các tầng tròn không phù điêu với 72 tháp chuông đục lỗ là cõi vô sắc (Arupadhatu). Người hành hương đi nhiễu theo chiều kim đồng hồ từ dưới lên.
Lễ Vesak ở Borobudur diễn ra như thế nào
Vào dịp trăng tròn tháng Vaisakha theo lịch Phật giáo, thường rơi vào tháng 5 hoặc 6 dương lịch, chư tăng và Phật tử Indonesia cùng các đoàn quốc tế (trong đó có các phái đoàn Việt Nam) rước nước thiêng và lửa thiêng từ đền Mendut qua đền Pawon tới Borobudur theo đúng trục thẳng ba đền. Tới nơi, đại chúng cử hành lễ Tam hợp và thả đèn trời dưới ánh trăng tròn.