Từ đường làng Bằng An nhìn ra, quý vị thấy một khối gạch đỏ sậm thon dần lên trời, không vuông như những tháp Chăm quý vị từng gặp mà tròn trịa lạ lùng. Tới gần mới đếm được: thân tháp có tám mặt đều nhau, mỗi mặt rộng chừng bốn mét, và gạch xếp khít tới mức mắt không tìm ra mạch vữa. Trước cửa, một đôi tượng đá đầu voi mình sư tử, cổ đeo chuông, ngồi canh.
Đây là tháp Bằng An, ngôi đền tháp Ấn Độ Giáo của người Chăm thờ thần Shiva, dựng quãng thế kỷ 11 trên đất Amaravati. Trong các tháp Chăm còn lại, đây là ngọn duy nhất có thân hình bát giác. Và cái dáng lạ ấy không phải để làm đẹp: cả khối tháp được tạo thành hình một linga khổng lồ, tức chính vật thờ của Shiva, dựng lên giữa đồng.
IThần Shiva Và Ngọn Tháp Hình Linga
Tháp Bằng An thờ Shiva dưới dạng linga. Trong điện thờ từng đặt một bộ linga bằng đá, nay chỉ còn phần bệ. Các nguồn cùng đọc hình khối bát giác thon dần lên đỉnh của tháp là hình tượng linga, gắn với phép thờ linga và yoni của Shiva giáo. Nói cách khác, ở đây vật thờ không chỉ nằm trong tháp, mà cả ngọn tháp cũng mang hình vật thờ.
Theo giáo nghĩa Shiva giáo, linga không phải chân dung của thần mà là dấu hiệu về sự hiện diện của ngài, một khối trụ dựng đứng đặt trên bệ yoni có rãnh dẫn nước. Linga tượng nguyên lý sinh thành, yoni tượng năng lực của thần, hai vật đặt chồng lên nhau thành một cặp không tách rời. Phần giảng kỹ về cặp biểu tượng này đã có trong bài Mỹ Sơn.
Chỗ riêng của Bằng An là đẩy ý ấy lên tới hình khối kiến trúc. Ở phần lớn tháp Chăm, linga nằm trong lòng tháp, còn khối tháp là hình núi thiêng. Ở Bằng An, người nhìn từ xa đã thấy ngay hình linga, trước cả khi bước vào cửa.
Về sử liệu phải nói cho đúng mức. Chưa có bia ký khởi dựng nào được công bố cho biết ai dựng tháp và năm nào. Một bài báo có gắn việc dựng tháp với một vị vua Chăm cụ thể, nhưng không dẫn bia, và niên đại vị vua ấy không khớp với thế kỷ 11 mà chính bài ấy ghi, nên chúng tôi không nêu tên vua. Tương tự, giới nghiên cứu chưa xếp tháp này vào một phong cách nghệ thuật định danh nào có nguồn rõ. Kiến trúc của nó là kiến trúc riêng, và chúng tôi để nguyên như thế.
Có một chỗ hay hiểu lầm. Thấy dáng tròn và thon của tháp, nhiều người nghĩ đây là một tháp mộ hay một tháp Phật kiểu tháp chuông. Không phải. Bằng An là một ngôi đền thờ Shiva của Ấn Độ Giáo Chăm, có điện thờ, có bệ linga, có cửa chính mở về hướng Đông như mọi kalan khác. Trung tâm Phật Giáo của người Chăm ở xứ Quảng là một nơi khác, Phật viện Đồng Dương.
IIMột Ngọn Tháp Đứng Riêng Suốt Nghìn Năm
Bằng An không thuộc một thánh địa nhiều tháp như Mỹ Sơn, cũng không phải kinh đô. Nó là một ngôi đền đơn lẻ trong vùng hạ lưu sông Thu Bồn, cách vùng Trà Kiệu, nơi từng là kinh đô Simhapura, chừng 6,7 cây số và cách Mỹ Sơn chừng 18,4 cây số. Sử của nó vì thế ngắn và phần lớn là sử của việc giữ gìn.
- Khoảng thế kỷ 11Dựng thápNiên đại định theo kiến trúc và phong cách, chưa có bia ký khởi dựng. Tháp thuộc vùng Amaravati của Chăm Pa.
- 1940Tu bổBáo Dân Việt ghi tháp được tu bổ vào năm này. Đây là lần tu bổ sớm nhất mà chúng tôi tra được.
- 1989Di tích quốc giaTháp được xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
- Tháng 12 năm 2023Duyệt dự án bảo tồnTheo báo Nhân Dân, tỉnh Quảng Nam cũ duyệt dự án bảo tồn hơn 8,3 tỉ đồng để ngăn nguy cơ đổ vỡ.
- 2025Duyệt dự án tu bổTheo Báo Đà Nẵng, ngày 1 tháng 4 năm 2025 tỉnh Quảng Nam cũ duyệt dự án gần 8,4 tỉ đồng để tu bổ, gia cố tháp và làm các hạng mục phụ trợ.
- 2027Dự kiến xong tu bổMốc hoàn thành mà báo Thanh Niên nêu cho dự án tu bổ đang làm.
Ba chỗ nguồn ghi vênh nhau, chúng tôi ghi đủ.
Niên đại. Dân Việt và Thanh Niên ghi khoảng thế kỷ 11, báo Nhân Dân ghi khoảng thế kỷ 10, Báo Đà Nẵng ghi khoảng thế kỷ 12. Cả ba đều là định niên theo kiến trúc, không có bia. Chúng tôi ghi thế kỷ 11 là mốc được nhiều nguồn dùng nhất, và xin quý vị đọc nó như một khoảng chứ không như một năm.
Chiều cao. Dân Việt và Thanh Niên ghi 21,5 mét, báo Nhân Dân ghi gần 20 mét. Chưa thấy nguồn nào nói rõ cách đo.
Dự án tu bổ. Nhân Dân ghi dự án hơn 8,3 tỉ đồng duyệt tháng 12 năm 2023. Báo Đà Nẵng ghi gần 8,4 tỉ đồng duyệt ngày 1 tháng 4 năm 2025, thực hiện trong quãng 2023 tới 2025. Thanh Niên nêu mốc dự kiến xong là năm 2027. Nhiều khả năng đây là một dự án được điều chỉnh qua các lần duyệt, nhưng chúng tôi chưa thấy văn bản nói rõ.
IIITám Mặt Gạch Và Một Tiền Sảnh
Tháp gồm hai phần nối nhau theo trục Đông Tây: một tiền sảnh ở phía trước và một điện thờ ở phía sau. Tiền sảnh mở cửa chính về hướng Đông, hai bên có cửa phụ. Điện thờ là khối bát giác cao, trong lòng từng đặt linga. Mái là một khối chóp bốn mặt cong, thu nhỏ dần lên đỉnh.
Tám mặt đều nhau, mỗi cạnh dài 4 mét. Đây là nét không tháp Chăm nào khác còn giữ. Kalan Chăm quen thuộc có mặt bằng vuông.
Phần nhô ra phía Đông, là lối vào điện thờ, có cửa chính và hai cửa phụ hai bên. Tiền sảnh làm nhiệm vụ đưa người hành lễ từ ngoài sáng vào lòng tháp tối.
Lòng tháp bát giác, nơi đặt bộ linga bằng đá. Linga nay đã mất, chỉ còn phần bệ.
Khối chóp bốn mặt cong, thu nhỏ dần, làm cho cả ngọn tháp mang dáng một khối trụ có đầu tròn nhìn từ xa.
Gạch lấy từ đất địa phương, xếp khít gần như không thấy mạch vữa. Chất kết dính của người Chăm vẫn là câu hỏi chưa có lời đáp dứt điểm.
Hai tượng đá sa thạch đầu voi mình sư tử, đeo chuông, đặt hai bên để canh giữ đền.
Vì Sao Tám Cạnh Lại Hiếm
Mặt bằng vuông là lối quen của kalan Chăm, vì nó dễ dựng cửa chính và ba cửa giả ở bốn mặt, dễ xếp các tầng mái thu nhỏ đều. Đổi sang tám mặt thì mọi thứ khó hơn: góc tường tù hơn, gạch phải cắt theo góc khác, mái phải chuyển từ tám cạnh về bốn mặt cong ở phần chóp. Người thợ Bằng An chấp nhận cái khó ấy để được một hình khối gần với hình trụ của linga.
Việc ngọn tháp còn đứng được tới nay mà gần như nguyên dáng là điều các bài viết đều nhắc. Nhưng nó cũng là lý do tháp phải được tu bổ nhiều lần. Một số viên gạch đã bị bào mòn, và các dự án bảo tồn gần đây đặt mục tiêu gia cố để giữ ổn định kết cấu chứ không làm mới bề mặt.
IVThế Đất Và Hướng
Có hai hệ quy tắc khác nhau cần tách bạch trước khi nói tới thế đất của Bằng An. Hệ thứ nhất là của người dựng tháp: đền tháp Ấn Độ Giáo mở cửa chính về hướng Đông để đón mặt trời mọc, thường đặt trên gò đất cao, và khu đền được hiểu trong quan hệ với núi thiêng cùng nguồn nước thiêng. Hệ thứ hai là phong thủy cổ truyền của người Việt, một hệ mà Ấn Độ Giáo không dạy và người Chăm không dùng. Phần đọc dưới đây là của thư viện theo hệ thứ hai, đặt cạnh hệ thứ nhất để đối chiếu, không phải điều ghi trong bất cứ tư liệu nào về ngọn tháp.
Nhìn theo con mắt của người Việt xem đất, Bằng An đứng theo lối cô phong: một ngọn đơn độc nổi giữa đồng bằng hạ lưu sông Thu Bồn, không có núi kề lưng, không có tháp khác làm bạn. Sách xem đất cũ thường e dè với thế cô phong vì nó hứng gió bốn bề. Nhưng với một ngôi đền mà cả thân là hình linga, thế đứng riêng lại là thế đúng: vật thờ phải đứng một mình ở trung tâm.
Thứ hai là hướng Đông. Theo phép cũ, Đông thuộc hành Mộc, ứng với khí sinh của buổi sáng. Người Chăm quay cửa tiền sảnh về Đông vì lý riêng của đền tháp Ấn Độ: ánh sáng đầu ngày phải đi qua tiền sảnh vào tới linga. Hai hệ gặp nhau ở cùng một hướng, nhưng mỗi hệ tới đó bằng lý lẽ của mình.
Thứ ba là con số tám. Người quen lối cổ truyền nhìn tám mặt tháp dễ nghĩ ngay tới bát quái và tám phương. Vũ trụ quan Ấn Độ cũng có tám phương, mỗi phương một vị thần hộ trì. Nhưng chưa có nguồn nào cho biết người dựng Bằng An chọn tám cạnh vì tám phương. Điều các nguồn nói là dáng bát giác gắn với hình linga. Chúng tôi ghi sự trùng hợp về con số như một chỗ để suy ngẫm, không như một lời giải.
Cuối cùng là quan hệ với nước. Vùng đất quanh tháp là đồng ruộng phù sa, sống nhờ nước sông. Phép cũ của người Việt coi một cuộc đất có nước đồng bằng bao quanh là cuộc đất tụ khí. Người Chăm thì gắn nước với nghi thức tắm linga, dòng nước chảy qua rãnh yoni ra ngoài. Cùng một thứ nước, hai hệ đọc ra hai nghĩa.
VPhép Thờ Linga Trong Một Ngôi Đền Đơn
Tại Bằng An hiện không còn cộng đồng người Chăm làm lễ. Tháp là di tích kiến trúc, không có lịch lễ Chăm nào để ghi. Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn nay diễn ra ở các đền tháp vùng nam Trung Bộ như tháp Po Klong Garai. Bảng dưới đây dựng lại những nghi thức mà cấu tạo của chính ngọn tháp này cho phép đọc ra.
| Nghi thức | Nội dung | Dấu vết tại Bằng An |
|---|---|---|
| Tắm linga | Chủ tế rót nước, sữa hoặc dầu thơm lên đỉnh linga, nước chảy qua rãnh yoni ra ngoài. | Bệ linga còn lại trong điện thờ. |
| Đi qua tiền sảnh | Người hành lễ đi từ ngoài vào qua một không gian chuyển tiếp trước khi tới vật thờ. | Tiền sảnh nhô về phía Đông, có cửa chính và hai cửa phụ. |
| Dâng hoa, hương và đèn | Cúng thường ngày trước vật thờ, do một người chủ tế đảm nhận. | Lòng điện thờ bát giác hẹp, đủ cho người chủ tế đứng trước linga. |
| Canh giữ khu thờ | Thú linh đặt ở lối vào để giữ chỗ thiêng. | Đôi tượng Gajasimha đeo chuông bằng đá sa thạch. |
| Đi vòng quanh đền | Người hành lễ đi quanh khối tháp theo chiều kim đồng hồ, giữ đền bên tay phải. | Khối tháp đứng riêng, không bị công trình nào khác chắn lối đi vòng. |
Nếu quý vị gặp hương khói ở chân tháp thì đó là việc của người trong vùng về sau, không nối tiếp phép thờ linga của người Chăm. Hai lớp ấy nên được đọc riêng, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Bằng An, phường An Thắng (phường Điện An cũ, thị xã Điện Bàn cũ, tỉnh Quảng Nam cũ), thành phố Đà Nẵng. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Điện An, Điện Thắng Nam và Điện Thắng Trung thành phường An Thắng
- Đường tới
- Thôn Bằng An, phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng, trước là phường Điện An cũ, thị xã Điện Bàn cũ, tỉnh Quảng Nam cũ. Tháp đứng giữa đồng, cách vùng Trà Kiệu chừng 6,7 cây số và cách Mỹ Sơn chừng 18,4 cây số.
- Toạ độ
- 15.8845, 108.2327
Đây là di tích kiến trúc đang được bảo tồn, lệ của nơi này là lệ giữ gạch. Không trèo lên thân tháp, không tựa lưng hay cào tay lên mặt gạch vì gạch đã có chỗ bào mòn. Không ngồi lên đôi tượng Gajasimha. Khi dự án tu bổ đang làm, khu tháp có thể được rào lại, xin theo hướng dẫn của người trông coi. Nếu quý vị muốn thắp hương, hãy thắp ở chỗ đã bố trí, đừng cắm vào khe gạch.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Bằng An
Contribute photos, information or video for Bang An Cham TowerThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Bằng An thờ ai
Thờ thần Shiva của Ấn Độ Giáo dưới dạng linga. Trong điện thờ từng đặt một bộ linga bằng đá, nay chỉ còn phần bệ. Chính khối tháp bát giác thon dần lên đỉnh cũng được các nguồn đọc là hình một linga khổng lồ, gắn với phép thờ linga và yoni của Shiva giáo.
Vì sao tháp Bằng An có hình bát giác
Các nguồn giải thích rằng thân bát giác thon dần lên đỉnh được tạo dáng như một linga, vật thờ của thần Shiva, nên cả ngọn tháp mang hình vật thờ. Đây là tháp Chăm duy nhất còn lại có thân tám mặt, mỗi cạnh dài 4 mét. Kalan Chăm quen thuộc có mặt bằng vuông.
Tháp Bằng An xây năm nào
Chưa có bia ký ghi năm dựng. Niên đại được định theo kiến trúc, và các nguồn còn vênh: Dân Việt và Thanh Niên ghi khoảng thế kỷ 11, báo Nhân Dân ghi khoảng thế kỷ 10, Báo Đà Nẵng ghi khoảng thế kỷ 12. Mốc thế kỷ 11 là mốc được dùng nhiều nhất.
Tháp Bằng An cao bao nhiêu mét
Dân Việt và Thanh Niên ghi tháp cao 21,5 mét, báo Nhân Dân ghi gần 20 mét. Chưa thấy nguồn nào nói rõ cách đo. Thân tháp bát giác mỗi cạnh dài 4 mét, phía trước có tiền sảnh mở cửa chính về hướng Đông.
Tháp Bằng An ở đâu
Ở thôn Bằng An, phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng. Theo địa giới cũ đây là phường Điện An, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Điện An, Điện Thắng Nam và Điện Thắng Trung thành phường An Thắng.