Từ đường làng Bằng An nhìn ra, quý vị thấy một khối gạch đỏ sậm thon dần lên trời, không vuông như những tháp Chăm quý vị từng gặp mà tròn trịa lạ lùng. Tới gần mới đếm được thân tháp có tám mặt đều nhau, mỗi mặt rộng chừng bốn mét, và gạch xếp khít tới mức mắt không tìm ra mạch vữa. Trước cửa, một đôi tượng đá đầu voi mình sư tử, cổ đeo chuông, ngồi canh.
Đây là tháp Bằng An, ngôi đền tháp Ấn Độ Giáo của người Chăm thờ thần Shiva, dựng quãng thế kỷ 11 trên đất Amaravati. Trong các tháp Chăm còn lại ở Việt Nam, đây là ngọn tháp có mặt bằng thân hình bát giác. Cái dáng lạ ấy không phải chỉ để làm đẹp, vì cả khối tháp được tạo thành hình một linga lớn, tức chính vật thờ của Shiva dựng lên giữa đồng.
IThần Shiva Và Ngọn Tháp Hình Linga
Tháp Bằng An thờ Shiva dưới dạng linga. Trong điện thờ từng đặt một bộ linga bằng đá, nay chỉ còn phần bệ. Các nguồn cùng đọc hình khối bát giác thon dần lên đỉnh của tháp là hình tượng linga, gắn với phép thờ linga và yoni của Shiva giáo. Nói cách khác, ở đây vật thờ nằm trong lòng tháp và bản thân ngọn tháp cũng mang hình vật thờ.
Theo giáo nghĩa Shiva giáo, linga không phải chân dung của thần mà là dấu hiệu về sự hiện diện của ngài, một khối trụ dựng đứng đặt trên bệ yoni có rãnh dẫn nước. Linga tượng nguyên lý sinh thành, yoni tượng năng lực của thần, hai vật đặt chồng lên nhau thành một cặp không tách rời. Phần giảng kỹ về cặp biểu tượng này đã có trong bài Mỹ Sơn.
Chỗ riêng của Bằng An là đẩy ý ấy lên tới hình khối kiến trúc. Ở phần lớn tháp Chăm, linga nằm trong lòng tháp, còn khối tháp là hình núi thiêng. Ở Bằng An, người nhìn từ xa đã thấy ngay hình linga trước cả khi bước vào cửa.
Về sử liệu phải nói cho đúng mức. Chưa có bia ký khởi dựng nào được công bố cho biết ai dựng tháp và năm nào. Một bài báo có gắn việc dựng tháp với một vị vua Chăm cụ thể nhưng không dẫn bia, và niên đại vị vua ấy không khớp với thế kỷ 11 mà chính bài ấy ghi, nên thư viện không nêu tên vua. Tương tự, giới nghiên cứu chưa xếp tháp này vào một phong cách nghệ thuật định danh nào có nguồn rõ. Kiến trúc của nó là kiến trúc riêng, và thư viện để nguyên như thế.
Có một chỗ hay hiểu lầm. Thấy dáng tròn và thon của tháp, nhiều người nghĩ đây là một tháp mộ hay một tháp Phật kiểu tháp chuông. Không phải. Bằng An là một ngôi đền thờ Shiva của Ấn Độ Giáo Chăm, có điện thờ, có bệ linga, có cửa chính mở về hướng Đông như mọi kalan khác. Trung tâm Phật Giáo của người Chăm ở xứ Quảng là một nơi khác, Phật viện Đồng Dương.
IIMột Ngọn Tháp Đứng Riêng Suốt Nghìn Năm
Bằng An không thuộc một thánh địa nhiều tháp như Mỹ Sơn, cũng không phải kinh đô. Nó là một ngôi đền đơn lẻ trong vùng hạ lưu sông Thu Bồn, cách vùng Trà Kiệu, nơi từng là kinh đô Simhapura, chừng 6,7 cây số và cách Mỹ Sơn chừng 18,4 cây số. Sử của nó vì thế ngắn và phần lớn là sử của việc giữ gìn.
- Khoảng thế kỷ 11Dựng thápNiên đại định theo kiến trúc và phong cách, chưa có bia ký khởi dựng. Tháp thuộc vùng Amaravati của Champa.
- 1940 hoặc 1943Người Pháp trùng tu tiền sảnhCác nhà khảo cổ người Pháp trùng tu tháp và sửa hai cửa ra vào phụ ở hai bên tiền sảnh thành hai cửa sổ. Dân Việt ghi năm 1940, còn Thanh Niên ghi năm 1943.
- 1989Di tích quốc giaNgày 21 tháng 1 năm 1989, Bộ Văn hóa ban hành Quyết định 100-VH/QĐ xếp hạng tháp Bằng An là di tích kiến trúc nghệ thuật cấp quốc gia.
- Tháng 12 năm 2023Duyệt dự án bảo tồnTheo báo Nhân Dân, tỉnh Quảng Nam cũ duyệt dự án bảo tồn hơn 8,3 tỉ đồng để ngăn nguy cơ đổ vỡ.
- 2025Điều chỉnh dự án tu bổTheo Báo Đà Nẵng, ngày 1 tháng 4 năm 2025 tỉnh Quảng Nam cũ duyệt dự án gần 8,4 tỉ đồng để tu bổ, gia cố tháp và làm các hạng mục phụ trợ, sau đó điều chỉnh tiến độ sang năm 2026.
- 2026 tới 2027Triển khai tu bổ và quy hoạch công viênMốc hoàn thành dự án tu bổ được điều chỉnh sang giai đoạn 2026 tới 2027, song song với đề xuất quy hoạch Công viên Tháp Bằng An rộng khoảng 4 héc ta.
Bốn chỗ nguồn ghi vênh nhau, thư viện ghi đủ cả các bên.
Niên đại khởi dựng. Dân Việt và Thanh Niên ghi khoảng thế kỷ 11, báo Nhân Dân ghi khoảng thế kỷ 10, Báo Đà Nẵng ghi khoảng thế kỷ 12. Cả ba đều là định niên theo kiến trúc, không có bia. Thư viện ghi thế kỷ 11 là mốc được nhiều nguồn dùng, và xin quý vị đọc nó như một khoảng ước định chứ không như một năm cố định.
Năm người Pháp trùng tu. Dân Việt ghi năm 1940 người Pháp trùng tu tiền sảnh làm hai cửa phụ thành hai cửa sổ, trong khi Thanh Niên ghi việc trùng tu này diễn ra năm 1943.
Chiều cao. Dân Việt và Thanh Niên ghi tổng chiều cao 21,5 mét (riêng phần điện thờ cao gần 21 mét), còn báo Nhân Dân ghi gần 20 mét.
Dự án tu bổ gần đây. Nhân Dân ghi dự án hơn 8,3 tỉ đồng duyệt tháng 12 năm 2023. Báo Đà Nẵng ghi gần 8,4 tỉ đồng duyệt ngày 1 tháng 4 năm 2025, ban đầu dự kiến thực hiện giai đoạn 2023 tới 2025 rồi gia hạn sang năm 2026, còn Thanh Niên nêu mốc dự kiến hoàn thành năm 2027. Đây là cùng một dự án bảo tồn được điều chỉnh tiến độ qua các quyết định hành chính.
IIITám Mặt Gạch Và Một Tiền Sảnh
Tháp gồm hai phần nối nhau theo trục Đông Tây, gồm một tiền sảnh ở phía trước và một điện thờ ở phía sau. Tiền sảnh khá dài, đế cao 3 mét, mở cửa chính về hướng Đông, hai bên hông có hai cửa phụ đã được sửa thành hai cửa sổ, bên trên lợp mái hình chóp tạo bởi bốn mặt cong thu dần về đỉnh. Điện thờ phía sau là khối bát giác cao, chia làm ba phần gồm đế, thân bát giác và mái hình chóp tạo bởi tám mặt cong thu nhỏ dần về phía đỉnh, trong lòng từng đặt bộ linga bằng đá.
Phần điện thờ có tám mặt đều nhau, mỗi cạnh rộng 4 mét, tường phẳng không đắp cửa giả hay trụ áp tường và không chạm hoa văn trên gạch. Kalan Chăm quen thuộc có mặt bằng vuông.
Phần nhô dài ra phía Đông, đế cao 3 mét, làm lối dẫn từ ngoài sáng vào lòng điện thờ tối. Cửa chính mở hướng Đông, hai cửa phụ hai bên đã được người Pháp sửa thành hai cửa sổ vào năm 1940 (hoặc 1943).
Lòng tháp hình bát giác thông với tiền sảnh qua một hành lang hẹp, nơi từng đặt bộ linga bằng đá. Linga nay đã mất, chỉ còn phần bệ.
Mái tiền sảnh là khối chóp bốn mặt cong, còn mái điện thờ chính là khối chóp tám mặt cong thu nhỏ dần lên đỉnh, làm cho cả ngọn tháp mang dáng một khối trụ có đầu tròn nhìn từ xa.
Gạch lấy từ đất địa phương, xếp khít gần như không thấy mạch vữa. Chất kết dính của người Chăm vẫn là câu hỏi chưa có lời đáp dứt điểm.
Hai tượng đá sa thạch đầu voi mình sư tử, cổ đeo chuông, đặt hai bên trước cửa để canh giữ ngôi đền.
Vì Sao Tám Cạnh Lại Hiếm
Mặt bằng vuông là lối quen của kalan Chăm vì dễ dựng cửa chính và ba cửa giả ở bốn mặt, đồng thời dễ xếp các tầng mái vuông thu nhỏ đều. Đổi sang tám mặt ở phần điện thờ thì việc xây gạch khó hơn hẳn, góc tường mở tù 135 độ nên viên gạch ở góc phải cắt mài theo góc vát riêng, và vòm mái phía trên cũng phải khép dần theo đúng tám mặt cong tụ về đỉnh. Người thợ Bằng An chấp nhận cái khó ấy và lược bỏ cả cửa giả lẫn hoa văn chạm gạch bên ngoài để toàn bộ thân và mái điện thờ giữ trọn hình khối gần với hình trụ của linga.
Việc ngọn tháp còn đứng được tới nay mà gần như nguyên dáng là điều các bài viết đều nhắc. Nhưng nó cũng là lý do tháp phải được tu bổ nhiều lần. Một số viên gạch ở chân và vòm đã bị bào mòn, nứt vỡ, nên dự án bảo tồn gần 8,4 tỉ đồng đặt mục tiêu gia cố chân tháp, xử lý vết nứt và chống mối mọt để giữ ổn định kết cấu chứ không làm mới bề mặt.
IVThế Đất Và Hướng
Có hai hệ quy tắc khác nhau cần tách bạch trước khi nói tới thế đất của Bằng An. Hệ thứ nhất là của người dựng tháp, đền tháp Ấn Độ Giáo mở cửa chính về hướng Đông để đón mặt trời mọc, thường đặt trên gò đất cao, và khu đền được hiểu trong quan hệ với núi thiêng cùng nguồn nước thiêng. Hệ thứ hai là phong thủy cổ truyền của người Việt, một hệ mà Ấn Độ Giáo không dạy và người Chăm không dùng. Phần đọc dưới đây là của thư viện theo hệ thứ hai, đặt cạnh hệ thứ nhất để đối chiếu, không phải điều ghi trong bất cứ tư liệu nào về ngọn tháp.
Nhìn theo con mắt của người Việt xem đất, Bằng An đứng theo lối cô phong, tức một ngọn đơn độc nổi giữa đồng bằng hạ lưu sông Thu Bồn, không có núi kề lưng, không có tháp khác làm bạn. Sách xem đất cũ thường e dè với thế cô phong vì nó hứng gió bốn bề. Nhưng với một ngôi đền mà cả thân là hình linga, thế đứng riêng lại là thế đúng vì vật thờ đứng một mình ở trung tâm.
Thứ hai là hướng Đông. Theo phép cũ, Đông thuộc hành Mộc, ứng với khí sinh của buổi sáng. Người Chăm quay cửa tiền sảnh về Đông vì lý riêng của đền tháp Ấn Độ, ánh sáng đầu ngày phải đi qua tiền sảnh vào tới linga. Hai hệ gặp nhau ở cùng một hướng, nhưng mỗi hệ tới đó bằng lý lẽ của mình.
Thứ ba là con số tám. Người quen lối cổ truyền nhìn tám mặt tháp dễ nghĩ ngay tới bát quái và tám phương. Vũ trụ quan Ấn Độ cũng có tám phương (Ashtadikpala), mỗi phương một vị thần hộ trì. Nhưng chưa có nguồn nào cho biết người dựng Bằng An chọn tám cạnh vì tám phương. Điều các nguồn nói là dáng bát giác gắn với hình linga. Thư viện ghi sự trùng hợp về con số như một chỗ để suy ngẫm chứ không như một lời giải.
Cuối cùng là quan hệ với nước. Vùng đất quanh tháp là đồng ruộng phù sa, sống nhờ nước sông. Phép cũ của người Việt coi một cuộc đất có nước đồng bằng bao quanh là cuộc đất tụ khí. Người Chăm thì gắn nước với nghi thức tắm linga, dòng nước chảy qua rãnh yoni ra ngoài. Cùng một thứ nước, hai hệ đọc ra hai nghĩa.
VPhép Thờ Linga Trong Một Ngôi Đền Đơn
Tại Bằng An hiện không còn cộng đồng người Chăm làm lễ. Tháp là di tích kiến trúc, không có lịch lễ Chăm nào để ghi. Lễ Katê của người Chăm Bàlamôn nay diễn ra ở các đền tháp vùng nam Trung Bộ như tháp Po Klong Garai. Bảng dưới đây dựng lại những nghi thức mà cấu tạo của chính ngọn tháp này cho phép đọc ra.
| Nghi thức | Nội dung | Dấu vết tại Bằng An |
|---|---|---|
| Tắm linga | Chủ tế rót nước, sữa hoặc dầu thơm lên đỉnh linga, nước chảy qua rãnh yoni ra ngoài. | Bệ linga còn lại trong điện thờ. |
| Đi qua tiền sảnh | Người hành lễ đi từ ngoài vào qua một không gian chuyển tiếp trước khi tới vật thờ. | Tiền sảnh nhô về phía Đông, có cửa chính và hai cửa phụ (nay đã sửa thành hai cửa sổ). |
| Dâng hoa, hương và đèn | Cúng thường ngày trước vật thờ, do một người chủ tế đảm nhận. | Lòng điện thờ bát giác hẹp, đủ cho người chủ tế đứng trước linga. |
| Canh giữ khu thờ | Thú linh đặt ở lối vào để giữ chỗ thiêng. | Đôi tượng Gajasimha đeo chuông bằng đá sa thạch. |
| Đi vòng quanh đền | Người hành lễ đi quanh khối tháp theo chiều kim đồng hồ, giữ đền bên tay phải. | Khối tháp đứng riêng, không bị công trình nào khác chắn lối đi vòng. |
Nếu quý vị gặp hương khói ở chân tháp thì đó là việc của người trong vùng về sau, không nối tiếp phép thờ linga của người Chăm. Hai lớp ấy nên được đọc riêng, không xếp bên nào đúng hơn bên nào.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Thôn Bằng An, phường An Thắng (phường Điện An cũ, thị xã Điện Bàn cũ, tỉnh Quảng Nam cũ), thành phố Đà Nẵng. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Điện An, Điện Thắng Nam và Điện Thắng Trung thành phường An Thắng
- Đường tới
- Thôn Bằng An, phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng, trước là phường Điện An cũ, thị xã Điện Bàn cũ, tỉnh Quảng Nam cũ. Tháp đứng giữa đồng, cách vùng Trà Kiệu chừng 6,7 cây số và cách Mỹ Sơn chừng 18,4 cây số.
- Toạ độ
- 15.8845, 108.2327
Đây là di tích kiến trúc đang được bảo tồn, lệ của nơi này là lệ giữ gạch. Không trèo lên thân tháp, không tựa lưng hay cào tay lên mặt gạch vì gạch đã có chỗ bào mòn. Không ngồi lên đôi tượng Gajasimha. Khi dự án tu bổ đang làm, khu tháp có thể được rào lại, xin theo hướng dẫn của người trông coi. Nếu quý vị muốn thắp hương, hãy thắp ở chỗ đã bố trí, đừng cắm vào khe gạch.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Tháp Bằng An
Thầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tháp Bằng An thờ ai
Thờ thần Shiva của Ấn Độ Giáo dưới dạng linga. Trong điện thờ từng đặt một bộ linga bằng đá, nay chỉ còn phần bệ. Chính khối tháp bát giác thon dần lên đỉnh cũng được các nguồn đọc là hình một linga lớn, gắn với phép thờ linga và yoni của Shiva giáo.
Vì sao tháp Bằng An có hình bát giác
Các nguồn giải thích rằng phần điện thờ có thân bát giác và mái chóp tám mặt cong thon dần lên đỉnh được tạo dáng như một linga, vật thờ của thần Shiva, nên cả ngọn tháp mang hình vật thờ. Đây là tháp Chăm còn lại có thân tám mặt đều nhau, mỗi cạnh rộng 4 mét, khác với kalan Chăm quen thuộc có mặt bằng vuông.
Tháp Bằng An xây năm nào
Chưa có bia ký ghi năm dựng. Niên đại được định theo kiến trúc, và các nguồn còn vênh nhau, Dân Việt và Thanh Niên ghi khoảng thế kỷ 11, báo Nhân Dân ghi khoảng thế kỷ 10, còn Báo Đà Nẵng ghi khoảng thế kỷ 12. Mốc thế kỷ 11 là mốc được nhiều nguồn dùng.
Tháp Bằng An cao bao nhiêu mét
Dân Việt và Thanh Niên ghi tháp cao 21,5 mét (riêng phần điện thờ cao gần 21 mét), còn báo Nhân Dân ghi gần 20 mét. Thân điện thờ hình bát giác mỗi cạnh rộng 4 mét, phía trước có tiền sảnh đế cao 3 mét mở cửa chính về hướng Đông.
Tháp Bằng An ở đâu
Ở thôn Bằng An, phường An Thắng, thành phố Đà Nẵng. Theo địa giới cũ trước năm 2025, đây là phường Điện An, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam. Nghị quyết sắp xếp năm 2025 gộp Điện An, Điện Thắng Nam và Điện Thắng Trung thành phường An Thắng thuộc thành phố Đà Nẵng.