Lên gò Cháo ở Vĩnh Yên, quý vị đi qua cổng tứ trụ, qua cây cầu đá, rồi tới Văn Miếu môn. Phía sau là một khoảng sân lễ rộng chứa được vài nghìn người, hai dãy nhà bia chạy song song, gác chuông gác trống đứng đối nhau, và sau cùng là tiền đường, hậu cung mái ngói. Đá còn sắc cạnh, gỗ còn mới màu, sân chưa kịp đóng rêu.
Xin nói ngay: đây là công trình dựng mới. Khởi công ngày 16 tháng 6 năm 2012, các hạng mục chính đón khách từ tháng 1 năm 2017. Nơi này không có tòa nhà nào cũ, không có tấm bia nào được dựng từ thời khoa cử. Cái cũ ở đây là một mạch thờ, vì đất Vĩnh Phúc từng có văn miếu từ thời Lê, và ngôi miếu mới này được dựng để nối lại mạch ấy.
IKhổng Tử, Chu Văn An Và Khoa Bảng Xứ Vĩnh
Theo cổng du lịch của tỉnh, văn miếu thờ Khổng Tử, Chu Văn An và vinh danh 86 vị đại khoa ngạch văn của đất Vĩnh Phúc từ thời Lý tới thời Nguyễn. Tạp chí Văn hóa và Phát triển ghi thêm 5 vị võ tiến sĩ. Gộp lại là 91 người, khớp với con số blog Giao đếm được trên 18 tấm bia đá mới trong hai dãy nhà bia. Bài này dùng con số 86 vị đại khoa văn theo nguồn chính thức, và ghi rõ rằng bia khắc cả các vị đỗ võ.
Bốn chữ Hán ở đầu trang là tên Vĩnh Phúc văn miếu do thư viện ghi theo âm Hán Việt, không chép từ một tấm hoành phi nào tại chỗ.
Đặt Chu Văn An cạnh Khổng Tử là cách nhiều văn miếu địa phương của người Việt làm, để ban thờ có cả bậc thầy của đạo Nho và bậc thầy của nền học nước nhà. Ông là Tư nghiệp Quốc Tử Giám đời Trần, được thờ ở Văn Miếu Quốc Tử Giám từ lâu. Thư viện có bài riêng về Đền thờ Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng, nơi ông dạy học những năm cuối đời.
Lớp thờ thứ ba là người đỗ đạt của chính tỉnh. Đó là phần làm cho một văn miếu cấp tỉnh khác văn miếu quốc gia: bia ở đây không chép người cả nước mà chép người của một vùng, để con cháu vùng ấy tìm thấy tên tiên tổ mình.
Về danh sách trên bia, blog Giao nêu hai tên đáng chú ý. Một là Đào Sư Tích, đỗ trạng nguyên khoa Giáp Dần năm 1374 đời Trần. Nhiều tài liệu khác ghi quê ông ở vùng Nam Định cũ, nên việc ông có tên trên bia Vĩnh Phúc có thể theo một cách tính quê gốc khác, thư viện chưa đối chiếu được với danh sách chính thức. Hai là Phạm Công Bình, được coi là người mở đầu truyền thống khoa cử của huyện Yên Lạc cũ.
Có người nghĩ văn miếu này thờ một mình Khổng Tử, có người lại nghĩ ban chính chỉ thờ Chu Văn An. Một bài viết đăng năm 2015, khi công trình còn đang dựng, ghi ban thờ chính ở tầng trên đặt Chu Văn An cùng tám vị đại khoa đại diện tám huyện, và không thấy bài vị Khổng Tử ở đó. Nguồn chính thức của tỉnh ghi thờ cả Khổng Tử lẫn Chu Văn An. Hai cách ghi thuộc hai thời điểm khác nhau của một công trình chưa xong, nên quý vị nên tin điều thấy tại chỗ hơn cả hai.
IITừ Văn Miếu Phủ Tam Đái Tới Gò Cháo
Lịch sử của nơi này có hai đoạn không nối liền. Đoạn trước là ngôi văn miếu phủ Tam Đái ở làng Cao Xá, có từ thời Lê, về sau đổi tên, đổi cấp, dời chỗ rồi mất dấu. Đoạn sau là công trình mới trên gò Cháo. Giữa hai đoạn là một khoảng trống dài.
- Thế kỷ 15Văn miếu phủ Tam Đái ở Cao XáVăn miếu của phủ Tam Đái đặt ở làng Cao Xá, huyện Bạch Hạc cũ, nay thuộc vùng Vĩnh Tường cũ. Blog Hương Canh ghi dựng thời Lê Sơ, Văn hóa và Phát triển ghi có lẽ trong khoảng niên hiệu Hồng Đức, tức 1470 tới 1497.
- 1667Dựng lại kiểu chữ NhịTri phủ Nguyễn Duy Chí cho sửa miếu, thực chất là dựng mới theo hình chữ Nhị, tiền đường ở trước, hậu cung ở sau.
- 1697 tới 1702Đại tu sáu nămMười tám hội tư văn cùng hơn hai trăm quan viên và dân góp sức, dựng chính điện năm gian, tiền đường ba gian, làm cầu và tạc tượng Thập triết (Văn hóa và Phát triển).
- 1777 và 1800Trùng tu cuối Lê và thời Tây SơnLần sửa năm 1777 đời Lê Hiển Tông, và năm 1800 đúc thêm chuông trống.
- 1822Thành văn miếu phủ Vĩnh TườngPhủ Tam Đái đổi tên thành phủ Vĩnh Tường, văn miếu đổi tên theo. Chuông đúc năm 1841 ghi tên văn miếu phủ Vĩnh Tường.
- 1925 hoặc 1926Dời về gò Giác LạcVăn miếu dời về gò Giác Lạc, thôn Yên Định, gần tỉnh lỵ Vĩnh Yên, từ đó giữ vai văn miếu cấp tỉnh. Ngôi ấy nay chỉ còn một tấm bia.
- 2012Khởi công văn miếu mớiNgày 16 tháng 6 năm 2012, tỉnh Vĩnh Phúc cũ khởi công văn miếu mới trên gò Cháo, phường Liên Bảo cũ.
- 2017Đón kháchCác hạng mục chính hoàn thành và đón khách từ tháng 1 năm 2017 (Văn hóa và Phát triển).
Ba chỗ nguồn ghi vênh nhau. Các lần sửa miếu cũ. Cổng du lịch Vĩnh Phúc chỉ ghi hai lần trùng tu năm 1667 và 1702. Blog Hương Canh ghi 1667, 1697 tới 1701 và 1777. Văn hóa và Phát triển ghi đợt lớn thứ hai kéo sáu năm tới 1702, thêm các lần 1777 và 1800. Hai mốc 1697 và 1702 có lẽ là năm khởi và năm xong của cùng một đợt. Năm dời. Cổng du lịch ghi 1925, Hương Canh ghi cuối năm 1925 sang đầu năm 1926. Diện tích khu mới. Cổng du lịch ghi 42,41 héc ta, Văn hóa và Phát triển ghi hơn 4,2 héc ta. Con số thứ nhất rất có thể lệch dấu phẩy, thư viện dùng con số thứ hai.
IIIBa Khu Trên Một Trục
Khu văn miếu rộng hơn 4,2 héc ta, chia ba khu đối xứng qua một trục giữa: khu cổng, khu sân lễ và khu nội điện. Vật liệu là đá khối, ngói mũi và gỗ quý, dựng theo lối truyền thống (Văn hóa và Phát triển). Tên các hạng mục mượn gần như trọn bộ tên gọi ở Văn Miếu Quốc Tử Giám, cho thấy người thiết kế lấy khuôn kinh đô làm mẫu.
Lớp ngoài cùng. Cầu đá dẫn tới cổng chính, làm lớp chuyển từ đường đi vào đất thờ.
Giếng vuông giữa trục, tên nghĩa là ánh sáng trời, đặt theo lệ văn miếu.
Mười tám tấm bia đá mới khắc tên người đỗ đại khoa của đất Vĩnh Phúc, gồm cả các vị đỗ võ (blog Giao, Văn hóa và Phát triển).
Ba cổng dẫn vào sân lễ. Tên Thành Đức và Đạt Tài lấy theo hai cổng phụ ở Văn Miếu Hà Nội, nghĩa là thành người có đức và đạt tới người có tài.
Sân rộng chứa chừng ba nghìn người (cổng du lịch Vĩnh Phúc), hai gác đối nhau hai bên.
Lớp trong cùng, nơi đặt ban thờ Khổng Tử và Chu Văn An, hai dãy vu hai bên.
Đặt cạnh các văn miếu cổ trong thư viện, như Văn Miếu Quốc Tử Giám, Văn miếu Mao Điền hay Văn miếu Trấn Biên, nơi này đứng ở một chỗ riêng. Trấn Biên là văn miếu cổ được dựng lại trên nền cũ. Vĩnh Phúc thì không dựng trên nền cũ, mà chọn một gò đất khác, dựng từ đầu một công trình mang tên và mang vai của ngôi miếu đã mất. Giá trị của nó nằm ở việc ghi lại danh sách khoa bảng của một tỉnh lên đá, chứ không ở tuổi của gạch ngói.
IVThế Đất Và Hướng
Những dòng dưới đây là kiến giải của thư viện, đọc theo phép xem đất cổ truyền. Không văn bia hay hồ sơ nào ghi lý do chọn gò Cháo theo phong thủy. Với một công trình mới, cái được đọc ở đây là cách người thiết kế thời nay dựng lại khuôn của người xưa.
Vĩnh Yên nằm ở chỗ đồng bằng sông Hồng chạm vào chân núi Tam Đảo. Đất ở đây nhấp nhô những gò đồi thấp, và gò Cháo là một trong những gò ấy. Chọn gò cao mà dựng văn miếu là giữ đúng lệ cũ: nơi thờ đạo học đứng trên cao, trông xuống khu dân cư. Ngôi miếu cũ khi dời về gần tỉnh lỵ năm 1925 cũng chọn một gò, gò Giác Lạc, cho thấy lệ ấy được giữ qua cả hai lần.
Về trục, ba khu cổng, sân lễ, nội điện nối nhau trên một đường thẳng, hai bên đối xứng tuyệt đối. Lối bày này dẫn người từ nơi rộng và sáng ở ngoài vào nơi hẹp và kín ở trong, đọc theo lối cũ là dẫn khí đi sâu, dồn về ban thờ. Giếng Thiên Quang nằm giữa trục đóng vai nước tụ ở minh đường, còn cây cầu đá ở lớp cổng là chỗ chuyển từ đường đi vào đất thờ. Các nguồn tra được không ghi hướng mặt của công trình, nên thư viện không đoán hướng.
Điều đáng suy nghĩ nhất là việc đất mới gánh vai của đất cũ. Người xưa tin nơi đã thờ lâu năm thì tích khí, nên thường dựng lại trên nền cũ. Ở Vĩnh Phúc, nền cũ ở Cao Xá và gò Giác Lạc không còn dùng được, nên người nay chọn gò khác và mang theo cái tên, cái khuôn, danh sách khoa bảng. Đọc theo con mắt cổ truyền, thứ được dời đi ở đây là cái danh chứ không phải cái đất.
VTế Đinh Xuân Thu Và Lễ Tôn Vinh
Văn miếu tổ chức tế xuân thu nhị kỳ theo lệ văn miếu xưa, cùng lễ tôn vinh danh nhân khoa bảng của tỉnh. Về ngày tế, hai nguồn ghi khác nhau, bảng dưới ghi cả hai.
| Thời điểm âm lịch | Nghi thức | Nguồn ghi |
|---|---|---|
| Ngày Đinh đầu tháng Hai | Tế xuân | Văn hóa và Phát triển, theo đúng lệ Đinh xuân của văn miếu xưa |
| Ngày Đinh đầu tháng Tám | Tế thu | Văn hóa và Phát triển |
| Ngày 11 tháng Hai | Lễ hằng năm | Cổng du lịch Vĩnh Phúc |
| Ngày 20 tháng Tám | Lễ hằng năm | Cổng du lịch Vĩnh Phúc |
| Đầu xuân | Xin chữ đầu năm | Lệ chung của các văn miếu, không riêng nguồn nào về nơi này |
Ngày Đinh được chọn cho lễ văn miếu vì trong hệ can chi, Đinh thuộc hành Hỏa, ứng với văn minh và ánh sáng. Một công trình mới mà giữ ngày tế theo can chi là chọn nối vào nếp cũ chứ không chỉ mượn dáng. Thư viện không phân xử hai cách ghi, chỉ ghi lại để quý vị hỏi thêm tại chỗ.
VINơi Chốn Và Đường Tới
- Địa chỉ
- Khu gò Cháo, phường Vĩnh Phúc (phường Liên Bảo cũ, thành phố Vĩnh Yên cũ, tỉnh Vĩnh Phúc cũ), tỉnh Phú Thọ
- Đường tới
- Nằm ở khu gò Cháo, phường Vĩnh Phúc, tỉnh Phú Thọ, thuộc thành phố Vĩnh Yên cũ, cách trung tâm Hà Nội chừng năm mươi lăm cây số về phía tây bắc.
- Toạ độ
- 21.3295, 105.6034
Văn miếu là nơi thờ tự chứ không chỉ là công viên, dù khuôn viên rộng và thoáng. Lệ của nơi thờ Khổng Tử là ăn mặc kín đáo, bỏ mũ khi vào tiền đường và hậu cung, không đặt lễ mặn, không đốt vàng mã trước ban thờ. Nhà bia là nơi ghi tên tiên tổ của nhiều dòng họ trong tỉnh, xin quý vị giữ yên và không chạm tay lên mặt chữ.
Những nơi gần đây trong thư viện
VIIĐóng Góp Cho Trang Này
Góp ảnh, thông tin hoặc video cho Văn Miếu Vĩnh Phúc
Contribute photos, information or video for Vinh Phuc Temple of LiteratureThầy Ưng Khiêm mời cộng đồng cùng làm giàu trang này. Ảnh chụp tận nơi, một chi tiết lịch sử chưa được nhắc, một đoạn video ngắn: mọi đóng góp đều được đọc và trả lời.
Everyone is welcome to enrich this page: a photo you took, a detail the page misses, a short video. Every contribution is read and answered.
Chưa có đóng góp nào từ cộng đồng. Bạn có thể là người đầu tiên. No community contribution yet. You could be the first.
?Hỏi Đáp Nhanh
Văn Miếu Vĩnh Phúc có phải di tích cổ không
Không. Đây là công trình dựng mới, khởi công ngày 16 tháng 6 năm 2012, đón khách từ tháng 1 năm 2017, chưa được xếp hạng di tích. Cái cũ là mạch thờ: đất Vĩnh Phúc từng có văn miếu phủ Tam Đái ở làng Cao Xá từ thời Lê, dời về gò Giác Lạc năm 1925 hoặc 1926, nay chỉ còn một tấm bia.
Văn Miếu Vĩnh Phúc thờ ai
Theo cổng du lịch của tỉnh, văn miếu thờ Khổng Tử, Chu Văn An và vinh danh 86 vị đại khoa ngạch văn của đất Vĩnh Phúc từ thời Lý tới thời Nguyễn. Tạp chí Văn hóa và Phát triển ghi thêm 5 vị võ tiến sĩ, nên bia khắc tổng cộng 91 tên.
Văn Miếu Vĩnh Phúc có bao nhiêu bia tiến sĩ
Hai dãy nhà bia đặt 18 tấm bia đá mới, khắc tên 91 người, gồm 86 vị đại khoa văn và 5 vị võ tiến sĩ, theo blog Giao và tạp chí Văn hóa và Phát triển. Đây là bia khắc mới, không phải bia dựng từ thời khoa cử.
Văn miếu cũ của Vĩnh Phúc ở đâu
Văn miếu phủ Tam Đái đặt ở làng Cao Xá, huyện Bạch Hạc cũ, nay thuộc vùng Vĩnh Tường cũ, có từ thời Lê và trùng tu nhiều lần. Năm 1822 đổi tên văn miếu phủ Vĩnh Tường. Năm 1925 hoặc 1926 miếu dời về gò Giác Lạc, thôn Yên Định, gần tỉnh lỵ Vĩnh Yên.
Văn Miếu Vĩnh Phúc tế lễ vào ngày nào
Hai nguồn ghi khác nhau. Tạp chí Văn hóa và Phát triển ghi tế xuân thu vào ngày Đinh đầu tháng Hai và ngày Đinh đầu tháng Tám âm lịch, đúng lệ văn miếu xưa. Cổng du lịch Vĩnh Phúc ghi lễ hằng năm ngày 11 tháng Hai và ngày 20 tháng Tám âm lịch.