ITổng Quan
Haredi, số nhiều Haredim, nghĩa là người run sợ, lấy từ câu sách Isaia nói về người run sợ trước lời Thượng Đế. Đây là tên chung của khối Chính thống giữ luật halakha nghiêm ngặt nhất và ít thay đổi nếp sống nhất trước xã hội hiện đại.
Báo chí tiếng Anh hay gọi khối này là ultra-Orthodox, nhưng nhiều người trong cộng đồng thấy chữ ấy mang ý chê và thích tên Haredi hơn. Khối Haredi gồm ba nhóm lớn: các nhóm Hasidic, các nhóm Litvak theo truyền thống học viện Lithuania, và Haredi Sephardi gốc Trung Đông và Bắc Phi. Ba nhóm cùng giữ luật nghiêm, khác nhau về nguồn gốc, phong cách và vị thầy mình theo.
IILịch Sử Hình Thành
Ở Podolia, rabbi Yisrael ben Eliezer, gọi là Baal Shem Tov, sống quãng 1700 tới 1760, giảng rằng Thượng Đế có mặt khắp nơi và người ít học vẫn gần Ngài bằng lòng thành, niềm vui, lời ca. Phong trào Hasidic lan khắp Đông Âu quanh các vị rebbe, mỗi vị lập một triều, tên triều thường lấy tên thị trấn gốc. Phe phản đối, gọi là Mitnagdim, do Gaon xứ Vilna đứng đầu, đề cao việc học Talmud. Năm 1803 học viện Volozhin mở, làm mẫu cho truyền thống học viện Litvak.
Khi phong trào Cải Cách lớn lên thế kỷ 19, hai phía xích lại, cùng chủ trương giữ nguyên nếp cũ. Năm 1912 tổ chức Agudat Israel được lập. Cuộc diệt chủng thời Thế chiến thứ hai xóa phần lớn các trung tâm Đông Âu. Những người sống sót dựng lại cộng đồng ở Israel, nhất là Jerusalem và Bnei Brak, và ở New York.
- quãng 1740Baal Shem TovPhong trào Hasidic khởi ở Podolia.
- 1803Học viện VolozhinMẫu học viện của truyền thống Litvak.
- 1912Agudat IsraelTổ chức chung của khối Chính thống truyền thống, lập tại Katowice.
- 1939 tới 1945Cuộc diệt chủngPhần lớn các trung tâm Hasidic và Litvak ở Đông Âu bị xóa.
- 1984Đảng ShasTiếng nói chính trị của Haredi Sephardi ở Israel.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
- Torah từ Trời: cả Torah viết lẫn Torah truyền khẩu đều do Thượng Đế ban ở Sinai, và halakha ràng buộc trọn vẹn.
- Học Torah là đỉnh cao: nam giới dành càng nhiều năm càng tốt để học Talmud trong học viện yeshiva và kollel.
- Giữ nếp cũ: nhiều nhóm trích câu của rabbi Moshe Sofer, cái mới bị Torah cấm, để nói việc giữ nguyên truyền thống.
- Theo bậc thầy: mỗi cộng đồng theo một rebbe hay một bậc đại học giả của thế hệ.
Nhóm Hasidic nhấn thêm niềm vui trong thờ phượng, lời ca không lời gọi là niggun, việc gắn bó với rebbe và các giáo huấn có gốc Kabbalah. Nhóm Litvak nhấn việc học phân tích Talmud sâu và kỹ. Về Nhà nước Israel, lập trường khác nhau: có nhóm tham gia chính trị qua các đảng Haredi, có nhóm như Satmar và Neturei Karta phản đối nhà nước thế tục trước khi Đấng Mê-si-a đến.
IVTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Đời sống Haredi theo nhịp ba buổi cầu nguyện mỗi ngày, Shabbat giữ trọn, kashrut theo chuẩn nghiêm. Nam giới thường mặc áo khoác đen, đội mũ, để tóc mai dài gọi là peyot. Một số nhóm Hasidic có trang phục riêng cho ngày Shabbat. Nữ giới ăn mặc kín đáo, phụ nữ có chồng che tóc.
Gia đình thường đông con. Nam nữ học riêng, và hôn nhân thường qua người mai mối. Nhiều nhóm Hasidic nói tiếng Yiddish trong đời thường, để tiếng Hebrew cho kinh nguyện. Cộng đồng tự lo trường học, quỹ tương trợ, tòa án rabbi.
Không. Người Litvak cũng mặc áo đen, đội mũ, nhưng không theo rebbe Hasidic. Ngược lại, nhiều người Chính thống Hiện đại chỉ đội kippah nhỏ. Trang phục là dấu nhận của từng cộng đồng, không phải một đồng phục chung của đạo.
VTổ Chức Và Phân Bố
Không có cơ quan trung ương. Mỗi triều Hasidic tự tổ chức quanh rebbe của mình, các học viện Litvak quanh các bậc đầu học viện, Haredi Sephardi quanh các rabbi lớn, người được nhắc nhiều nhất là rabbi Ovadia Yosef. Ở Israel, các đảng Haredi tham gia quốc hội.
Theo báo cáo thống kê của Viện Dân chủ Israel công bố tháng 2 năm 2025, năm 2024 Israel có khoảng 1.390.000 người Haredi, chiếm 13,9 phần trăm dân số, và 57 phần trăm trong số ấy dưới 19 tuổi. Ở Hoa Kỳ, theo Pew Research Center năm 2021, 11 phần trăm người Do Thái trưởng thành dưới 30 tuổi là Haredi, so với 1 phần trăm ở nhóm từ 65 tuổi. Các trung tâm lớn ở Hoa Kỳ là Brooklyn, Lakewood và các vùng quanh New York.
VITại Việt Nam
Khối Haredi nói chung không có cộng đồng định cư tại Việt Nam theo những gì thư viện tra được. Điểm sinh hoạt Do Thái Giáo có tổ chức duy nhất thư viện tìm được là của Chabad, một nhóm Hasidic thuộc khối này, với các nhà Chabad ở Thành phố Hồ Chí Minh từ năm 2006 và Hà Nội từ năm 2014 theo trang của Chabad. Chi tiết xem trang nhánh Chabad. Do Thái Giáo không nằm trong mười sáu tôn giáo được Nhà nước công nhận theo số liệu VietNamNet dẫn năm 2025.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Con
- Hasidic (Chabad, Satmar, Ger, Belz, Bobov...)
- Litvak
- Haredi Sephardi
IXCác Nhánh Khác Của Do Thái Giáo
Do Thái Giáo Cải Cáchיהדות רפורמית Yahadut ReformitThành hình ở Đức đầu thế kỷ 19, Đền Hamburg năm 1818, rồi lớn mạnh ở Bắc Mỹ.Dùng biểu tượng chung của đạoChính Thống Haredi Và Các Nhóm Hasidicחרדים Haredim, חסידות HasidutKhối Chính thống giữ tục xưa nghiêm ngặt, học Talmud làm trung tâm đời sống, trang phục riêng.Dùng biểu tượng chung của đạoChính Thống Hiện Đạiאורתודוקסיה מודרנית, דתי לאומי Dati LeumiThành hình ở Đức giữa thế kỷ 19 với rabbi Samson Raphael Hirsch.Dùng biểu tượng chung của đạoDo Thái Giáo Bảo Thủ (Masorti)יהדות מסורתית MasortiThành hình ở Đức giữa thế kỷ 19 với Zacharias Frankel, ở Bắc Mỹ từ năm 1886.Dùng biểu tượng chung của đạoDo Thái Giáo Tái Kiến ThiếtReconstructionist JudaismKhởi từ tư tưởng của rabbi Mordecai Kaplan ở Bắc Mỹ đầu thế kỷ 20.Dùng biểu tượng chung của đạo
Chabad Lubavitchחב״ד ChabadMột nhóm Hasidic do rabbi Shneur Zalman ở Liadi (1745 tới 1812) lập.Do Thái Giáo Karaiteיהדות קראית Yahadut Qara'itChỉ nhận Kinh viết Tanakh làm thẩm quyền tối cao, không nhận Torah Truyền Khẩu và Talmud của các rabbi.Dùng biểu tượng chung của đạoXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Haredi và Hasidic khác nhau thế nào?
Haredi là tên chung của khối Chính thống giữ nếp xưa nghiêm nhất. Hasidic là một nhóm trong khối ấy, theo phong trào của Baal Shem Tov và gắn với các vị rebbe. Khối Haredi còn có nhóm Litvak và Haredi Sephardi.
Vì sao đàn ông Haredi để tóc mai dài?
Theo cách hiểu một câu trong sách Lêvi cấm cạo góc đầu. Tóc mai dài gọi là peyot, độ dài và kiểu để khác nhau giữa các cộng đồng.
Có bao nhiêu người Haredi?
Viện Dân chủ Israel ghi khoảng 1.390.000 người Haredi ở Israel năm 2024, chiếm 13,9 phần trăm dân số. Chưa có số toàn cầu đáng tin, vì các nước khác không đếm riêng khối này.
Người Haredi có ủng hộ Nhà nước Israel không?
Lập trường khác nhau. Nhiều nhóm tham gia chính trị qua các đảng Haredi trong quốc hội, còn một số nhóm như Satmar phản đối một nhà nước Do Thái thế tục lập trước khi Đấng Mê-si-a đến.