ITổng Quan
Tâm học là dòng Nho học chủ trương lý, tức lẽ phải, nằm ngay trong tâm người chứ không nằm ngoài sự vật. Tên Lục Vương ghép họ hai nhân vật chính: Lục Cửu Uyên đời Nam Tống và Vương Dương Minh đời Minh. Hai khẩu quyết nổi tiếng nhất của dòng này là trí lương tri và tri hành hợp nhất.
Cũng như Tống Nho, Tâm học là một trường phái học thuật, không phải một giáo phái. Nó không có tổ chức, không có nghi lễ riêng, không có lễ gia nhập. Người theo nó là người đọc sách và sống theo cách nó dạy. Nó ra đời như một lời phản biện từ bên trong Nho học đối với cách học của Chu Hy.
IILịch Sử Hình Thành
- 1139 tới 1193Lục Cửu UyênHiệu Tượng Sơn, nói vũ trụ tức là lòng ta, lòng ta tức là vũ trụ. Chủ trương dựng cái gốc lớn trong tâm trước.
- 1175Hội Nga HồLục Cửu Uyên và Chu Hy gặp nhau ở chùa Nga Hồ để tranh luận về đường học. Hai bên không đi tới đồng thuận, mở đầu cuộc đối lập kéo dài nhiều thế kỷ.
- 1472 tới 1529Vương Dương MinhTên thật Vương Thủ Nhân, vừa là quan văn vừa cầm quân. Từng thử cách vật theo lối Chu Hy bằng cách ngồi nhìn cây trúc nhiều ngày mà không nghiệm ra lẽ gì.
- 1508Ngộ ở Long TrườngBị đày tới Long Trường, Quý Châu, ông ngộ ra rằng đạo của thánh nhân vốn đủ trong tính mình, không cần tìm ở ngoài.
- Thế kỷ 16Các dòng hậu họcHọc trò chia nhiều phái, trong đó phái Thái Châu của Vương Cấn đem học thuyết tới cả người buôn bán, thợ thuyền.
- Thế kỷ 17Sang Nhật BảnNakae Toju, 1608 tới 1648, được coi là người mở Dương Minh học ở Nhật.
Sau khi nhà Minh mất năm 1644, nhiều học giả đầu Thanh như Cố Viêm Vũ đổ lỗi một phần cho lối bàn tâm tính suông của hậu học Dương Minh. Tâm học vì thế suy ở Trung Hoa đời Thanh, trong khi lại giữ được sức sống ở Nhật Bản.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Theo Vương Dương Minh, tâm tức là lý. Ngoài tâm không có lý nào, không có việc nào. Mỗi người sinh ra đã có lương tri 良知, cái biết phải trái không cần học, mà Mạnh Tử từng nhắc. Việc của người học là trí lương tri 致良知, tức đem cái biết ấy ra thực hiện cho tới cùng trong từng việc.
Tri hành hợp nhất 知行合一 là hệ quả trực tiếp. Biết mà không làm thì chưa phải là biết. Người thật biết hiếu thì tự khắc làm việc hiếu, cũng như người thấy sắc đẹp thì tự khắc thích, không cần một bước riêng để quyết định. Với Vương Dương Minh, tách biết khỏi làm là gốc bệnh của lối học khoa cử: thuộc sách mà sống khác sách.
| Điểm so sánh | Trình Chu | Lục Vương |
|---|---|---|
| Lý ở đâu | Trong mọi sự vật, phải xét mới thấy | Trong tâm, vốn đủ sẵn |
| Cách vật | Xét tới cùng lẽ của từng vật | Sửa cho ngay cái ý trong lòng khi tiếp xúc với sự việc |
| Vai trò đọc sách | Rất lớn, là con đường chính | Có ích nhưng không phải gốc |
| Biết và làm | Biết trước, làm sau | Biết và làm là một |
Tâm học hay bị hiểu thành thuyết cho rằng thế giới chỉ là do tâm tạo ra, giống một số trường phái Phật Giáo. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng Vương Dương Minh bàn chủ yếu về đạo đức: lẽ phải của hành động nằm trong tâm, chứ ông không phủ nhận sự tồn tại của vật. Ông cũng phê phán Phật Giáo vì xa lánh bổn phận gia đình.
IVTu Dưỡng Và Hành Động
Người theo Tâm học tập tĩnh tọa để lắng tâm, nhưng không coi đó là mục đích. Vương Dương Minh nhấn mạnh việc rèn luyện ngay trong công việc hằng ngày, gọi là sự thượng ma luyện, mài giũa trên sự việc. Học trò ghi lời ông trong Truyền Tập Lục, sách chính của dòng này. Chính đời ông là ví dụ học trò hay dẫn: vừa giảng học, vừa làm quan, vừa cầm quân dẹp loạn Ninh vương năm 1519.
VTruyền Thừa Và Phân Bố
Tâm học truyền qua các buổi giảng học và thư viện đời Minh, không có tổ chức trung ương. Ở Nhật Bản, Dương Minh học 陽明学, Yomeigaku, không bao giờ là học chính thức của Mạc phủ, vốn theo Chu Tử học, nhưng có sức hút với những người hành động. Ōshio Heihachirō, người cầm đầu cuộc nổi dậy ở Osaka năm 1837, là một nhà Dương Minh học. Một số chí sĩ thời Minh Trị duy tân cũng chịu ảnh hưởng dòng này. Ngày nay Tâm học được nghiên cứu ở đại học Trung Quốc, Đài Loan, Nhật Bản, Hàn Quốc và phương Tây.
VITại Việt Nam
Chưa tìm được nguồn về một dòng Tâm học có tổ chức hay có người truyền thừa rõ ràng ở Việt Nam. Khoa cử Việt Nam theo chú giải Chu Hy suốt từ thời Lê sơ tới năm 1919, nên Tâm học không có chỗ đứng chính thức. Tư tưởng Vương Dương Minh được giới nghiên cứu triết học Việt Nam hiện đại giới thiệu và dịch thuật, nhưng đó là việc học thuật, không phải một cộng đồng theo học.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Con
- Lục Cửu Uyên
- Vương Dương Minh
- Dương Minh học Nhật Bản
IXCác Nhánh Khác Của Nho Giáo
Tống Nho, Lý Học Trình Chu宋明理學 程朱學派, Trình Chu lý họcDòng dựng cặp lý và khí thành vũ trụ luận đầy đủ, đường tu là cách vật trí tri.
Nho Tiên Tần先秦儒家, Tiên Tần Nho giaNho thời Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử, bàn đạo làm người và phép trị nước, chưa dựng siêu hình học.Tâm Học Lục Vương陸王心學, 陽明心學Chủ trương lý ở trong tâm chứ không ở ngoài vật.Dùng biểu tượng chung của đạoHán Nho漢儒, Hán đại Nho họcĐổng Trọng Thư đề nghị bãi bỏ bách gia, lấy Nho làm học thuyết chính thống.Dùng biểu tượng chung của đạoThanh Nho Khảo Chứng考證學, 樸學, Hán học 漢學Đời Thanh, giới học giả quay về khảo cứu văn tự để tìm đúng lời thánh hiền, gọi là Hán học, đối lại Tống học trọng nghĩa lý.Dùng biểu tượng chung của đạoTân Nho Gia新儒家, 當代新儒學Dòng thế kỷ 20 đáp lại phong trào Ngũ Tứ, nhận khoa học và dân chủ phương Tây mà vẫn giữ mạch học tâm tính.Dùng biểu tượng chung của đạo
Nho Học Việt NamNho học, Hội Tư văn, Văn MiếuNho ở Việt Nam thành hệ thống từ nhà Lý với Văn Miếu năm 1070, khoa thi 1075, Quốc Tử Giám 1076.Nho Giáo Hàn Quốc, Thành Quân Quán성균관 成均館 Seonggyungwan, 유교 YugyoThành Quân Quán lập ở Hán Dương ngày 25 tháng 9 năm 1398, nay là tổ chức Nho giáo của Hàn Quốc.Dùng biểu tượng chung của đạo
Khổng Giáo IndonesiaAgama Khonghucu, MATAKIN (Majelis Tinggi Agama Khonghucu Indonesia)Dạng Nho giáo được tổ chức như một tôn giáo có hội đồng, nơi thờ và nghi lễ riêng, là một trong sáu tôn giáo được Nhà nước Indonesia công nhận.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tri hành hợp nhất nghĩa là gì?
Là biết và làm không tách rời. Theo Vương Dương Minh, biết điều đúng mà không làm thì chưa thật biết. Câu này thường bị rút gọn thành lời khuyên nói đi đôi với làm, nhưng ý gốc sâu hơn: nó bàn về bản chất của cái biết.
Tâm học có phải Thiền Tông không?
Không. Tâm học là Nho học, đặt đạo đức gia đình và bổn phận xã hội lên hàng đầu. Người đương thời có chê nó giống Thiền vì đề cao tâm và sự tỉnh ngộ, nhưng chính Vương Dương Minh phê phán việc xuất gia.
Vì sao Tâm học mạnh ở Nhật Bản?
Nhật Bản không có khoa cử theo chú giải Chu Hy nên áp lực chính thống yếu hơn. Lời dạy đề cao hành động và lòng thành hợp với một bộ phận võ sĩ và học giả, nhất là cuối thời Tokugawa.