ITổng Quan
Tống Nho, còn gọi Lý học hay Trình Chu lý học, là dòng Nho học hình thành đời Tống, lấy hai chữ lý 理 và khí 氣 dựng thành một bức tranh đầy đủ về trời đất và con người. Người tổng hợp là Chu Hy, 1130 tới 1200. Nhờ các bản chú giải Tứ Thư của ông được đưa vào khoa cử từ đời Nguyên, dòng này thành chuẩn mực học thuật lâu nhất trong lịch sử Nho học.
Cần nói ngay một điều: Tống Nho không phải một giáo hội. Không có người đứng đầu, không có lễ nhập môn, không có sổ tín đồ. Nó là một trường phái học thuật truyền qua thầy trò, thư viện và sách chú giải.
IILịch Sử Hình Thành
Từ đời Hán tới đời Đường, Nho học giữ vai trò nhà nước nhưng nhường phần siêu hình học cho Phật Giáo và Đạo Giáo. Cuối đời Đường, Hàn Dũ và Lý Cao đã kêu gọi quay về đạo thống của Khổng Mạnh. Sang đời Tống, một lớp nhà nho làm việc ấy một cách có hệ thống: họ đọc lại Kinh Dịch, Trung Dung, Đại Học để tìm trong chính kinh điển Nho một câu trả lời cho những câu hỏi mà Phật và Đạo đã đặt ra.
- 1017 tới 1073Chu Đôn DiSoạn Thái Cực Đồ Thuyết và Thông Thư, nối vô cực, thái cực, âm dương, ngũ hành với đạo làm người. Đời sau coi ông là người mở đường.
- 1032 tới 1107Trình Hạo và Trình DiHai anh em đặt chữ lý vào trung tâm. Trình Di, người em, là gốc trực tiếp của hệ thống Chu Hy, nên mới có tên Trình Chu.
- 1130 tới 1200Chu Hy tổng hợpGom các nhà trước thành một hệ thống, tách Đại Học, Trung Dung, Luận Ngữ, Mạnh Tử thành Tứ Thư và in kèm chú giải năm 1190.
- 1196Bị cấm là ngụy họcTrong cuộc tranh chấp chính trị cuối đời ông, học thuyết của Chu Hy bị triều đình cấm. Lệnh cấm được gỡ ít năm sau khi ông mất.
- 1313Vào khoa cửNhà Nguyên ra chiếu lấy Tứ Thư theo chú giải Chu Hy làm sách thi. Các nguồn ghi năm 1313 hoặc khoảng 1314, khoa thi đầu tiên theo lệ mới mở năm 1315.
- 1905Khoa cử Trung Hoa chấm dứtTriều Thanh bãi bỏ khoa cử, khép lại gần sáu trăm năm Tống Nho làm chuẩn thi.
IIIGiáo Lý Và Điểm Riêng
Hạt nhân của Tống Nho là cặp lý và khí. Lý là cái lẽ khiến một vật là chính nó, cái khuôn không thấy được. Khí là chất liệu cụ thể, có trong có đục. Không có vật nào chỉ có lý mà không có khí, cũng không có khí nào mà không mang một lý. Chu Hy tóm lại bằng câu lý nhất phân thù: lý chỉ có một, nhưng hiện ra muôn vẻ trong từng vật.
Áp vào con người, lý trong người gọi là tính, và tính vốn thiện, đúng như Mạnh Tử nói. Người ta làm điều ác vì khí chất bị đục, che mất cái tính ấy. Vậy việc tu dưỡng là làm cho khí trong trở lại để lý hiện ra. Câu nổi tiếng tồn thiên lý, diệt nhân dục, giữ lẽ trời mà bỏ lòng ham muốn riêng, xuất phát từ mạch này.
Theo chính Chu Hy, đường tu bắt đầu bằng cách vật trí tri 格物致知, lấy từ sách Đại Học: xét cho tới cùng lẽ của từng sự từng vật, lâu ngày sẽ có lúc thông suốt tất cả. Cho nên phải đọc sách nhiều, phải suy xét tỉ mỉ, và phải giữ lòng kính 敬, tức sự nghiêm cẩn thường trực trong tâm.
Hiểu lầm hay gặp là Tống Nho chỉ là Nho học cũ nói lại. Thực ra nó mới ở chỗ dựng được một siêu hình học, điều Khổng Tử và Mạnh Tử chưa làm. Hiểu lầm ngược lại là nó chép Phật Giáo. Các nhà Tống Nho có dùng khái niệm và cách đặt vấn đề gần với Phật học, nhưng chính họ phê phán Phật Giáo gay gắt vì bỏ nhà, bỏ bổn phận xã hội.
IVTu Dưỡng, Thư Viện Và Khoa Cử
Tống Nho không có nghi lễ riêng tách khỏi lễ Nho chung. Chỗ nó đi vào đời sống là ba nơi. Một là việc học: người đi học đọc Tứ Thư trước theo chú giải Chu Hy, rồi mới lên Ngũ Kinh. Hai là thư viện 書院, những học đường tư do các nhà nho lập, nơi thầy giảng và trò bàn luận. Chu Hy từng phục dựng Bạch Lộc Động thư viện năm 1179 và soạn học quy cho nơi ấy. Ba là gia lễ: bộ Văn Công gia lễ gắn tên Chu Hy thành khuôn mẫu cho tang, tế, cưới hỏi ở nhiều nước.
VTruyền Thừa Và Phân Bố
Tống Nho lan theo con đường của chữ Hán và của khoa cử, không theo nhà truyền giáo. Ở mỗi nước nó mang một dáng khác.
| Nơi | Cách tiếp nhận | Người tiêu biểu |
|---|---|---|
| Trung Hoa | Chuẩn thi cử từ đời Nguyên tới năm 1905 | Chu Hy, sau có các bộ đại toàn đời Minh năm 1415 |
| Triều Tiên | Hệ tư tưởng nhà nước thời Joseon, 1392 tới 1910. Gọi là Tính Lý học | Lý Hoảng, tức Toegye, 1501 tới 1570, và Lý Nhĩ, tức Yulgok, 1536 tới 1584, với cuộc tranh luận Tứ Đoan Thất Tình |
| Nhật Bản | Học chính thức của Mạc phủ Tokugawa nhưng không có khoa cử | Fujiwara Seika, 1561 tới 1619, và Hayashi Razan, 1583 tới 1657 |
| Việt Nam | Chuẩn học và thi từ thời Lê sơ | Xem mục Tại Việt Nam |
VITại Việt Nam
Tống Nho vào Việt Nam rõ nét từ cuối đời Trần và nhất là thời Lê sơ. Thời thuộc Minh, 1407 tới 1427, các bộ Tứ Thư Ngũ Kinh đại toàn theo chú giải Tống Nho được đem sang. Sau khi lập nước, nhà Lê lấy chính bộ sách ấy làm chuẩn cho trường học và khoa cử. Theo Wikipedia, vua Lê Thánh Tông tiếp nhận Tống Nho làm giá trị nền của nhà nước từ năm 1460.
Từ đó tới khoa thi cuối cùng năm 1919, sĩ tử Việt học Tứ Thư qua chú giải Chu Hy. Chu Văn An, người dạy ở Quốc Tử Giám đời Trần, được thờ ở Văn Miếu Hà Nội như bậc thầy của Nho học nước Việt. Gia lễ Việt như Thọ Mai gia lễ của Hồ Sĩ Tân soạn theo khuôn Văn Công gia lễ của Chu Hy, thêm bớt cho hợp tục Việt.
Ngày nay không có tổ chức nào nhân danh Tống Nho ở Việt Nam. Dấu vết của nó nằm trong gia lễ và cách người Việt nói về đạo làm người.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Thái Cực Đồ của Chu Đôn Di
太極圖 周敦頤
VIIICác Nhánh Con
- Trình Di, Trình Hạo
- Chu Hy
- Tính Lý học Triều Tiên
IXCác Nhánh Khác Của Nho Giáo
Tống Nho, Lý Học Trình Chu宋明理學 程朱學派, Trình Chu lý họcDòng dựng cặp lý và khí thành vũ trụ luận đầy đủ, đường tu là cách vật trí tri.
Nho Tiên Tần先秦儒家, Tiên Tần Nho giaNho thời Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử, bàn đạo làm người và phép trị nước, chưa dựng siêu hình học.
Tâm Học Lục Vương陸王心學, 陽明心學Chủ trương lý ở trong tâm chứ không ở ngoài vật.Dùng biểu tượng chung của đạoHán Nho漢儒, Hán đại Nho họcĐổng Trọng Thư đề nghị bãi bỏ bách gia, lấy Nho làm học thuyết chính thống.Dùng biểu tượng chung của đạoThanh Nho Khảo Chứng考證學, 樸學, Hán học 漢學Đời Thanh, giới học giả quay về khảo cứu văn tự để tìm đúng lời thánh hiền, gọi là Hán học, đối lại Tống học trọng nghĩa lý.Dùng biểu tượng chung của đạoTân Nho Gia新儒家, 當代新儒學Dòng thế kỷ 20 đáp lại phong trào Ngũ Tứ, nhận khoa học và dân chủ phương Tây mà vẫn giữ mạch học tâm tính.Dùng biểu tượng chung của đạo
Nho Học Việt NamNho học, Hội Tư văn, Văn MiếuNho ở Việt Nam thành hệ thống từ nhà Lý với Văn Miếu năm 1070, khoa thi 1075, Quốc Tử Giám 1076.Nho Giáo Hàn Quốc, Thành Quân Quán성균관 成均館 Seonggyungwan, 유교 YugyoThành Quân Quán lập ở Hán Dương ngày 25 tháng 9 năm 1398, nay là tổ chức Nho giáo của Hàn Quốc.Dùng biểu tượng chung của đạo
Khổng Giáo IndonesiaAgama Khonghucu, MATAKIN (Majelis Tinggi Agama Khonghucu Indonesia)Dạng Nho giáo được tổ chức như một tôn giáo có hội đồng, nơi thờ và nghi lễ riêng, là một trong sáu tôn giáo được Nhà nước Indonesia công nhận.XNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Tống Nho và Tân Nho Gia khác nhau thế nào?
Tống Nho là dòng Lý học đời Tống, thế kỷ 11 tới 13. Tân Nho Gia là trào lưu thế kỷ 20 ở Hồng Kông, Đài Loan và hải ngoại. Tiếng Anh gọi Tống Nho là Neo-Confucianism, gọi Tân Nho Gia là New Confucianism, nên hay bị lẫn.
Tồn thiên lý, diệt nhân dục nghĩa là gì?
Là giữ lẽ trời và bỏ lòng ham muốn riêng lệch chuẩn. Các nhà Tống Nho không chủ trương diệt mọi nhu cầu tự nhiên như ăn uống. Tuy vậy câu này về sau bị phê phán, nhất là từ Đới Chấn đời Thanh, vì dễ bị dùng để đè nén con người.
Vì sao gọi là Trình Chu?
Vì hệ thống do Trình Di và anh là Trình Hạo đặt nền, rồi Chu Hy hoàn chỉnh. Tên gọi phân biệt với dòng Lục Vương, tức Tâm học của Lục Cửu Uyên và Vương Dương Minh.
Tống Nho có phải một tôn giáo không?
Không theo nghĩa có giáo hội. Đây là trường phái học thuật, không có lễ gia nhập hay tu sĩ. Nó có gắn với lễ tế Khổng Tử và gia lễ, nhưng những lễ ấy thuộc Nho Giáo nói chung.