ITổng Quan
Khảo chứng học, còn gọi phác học hay Hán học, là phong trào học thuật đời Thanh lấy việc khảo xét văn tự, âm vận, chế độ cổ làm con đường để hiểu đúng lời thánh hiền. Tên Hán học chỉ việc họ đề cao các chú giải đời Hán, gần thời thánh hiền hơn, đối lại Tống học trọng nghĩa lý của Trình Chu và Lục Vương.
Đây là một trào lưu học giả, không phải tổ chức, không có nghi lễ hay thành viên. Nó không phủ nhận đạo đức Nho gia, mà cho rằng muốn biết đạo thì trước hết phải biết chữ: hiểu sai một chữ cổ thì cả một thuyết dựng trên chữ ấy có thể sai.
IILịch Sử Hình Thành
- 1644Nhà Minh mấtNhiều sĩ phu đổ lỗi một phần cho lối bàn tâm tính suông cuối Minh, quay sang tìm cái học thực.
- 1613 tới 1682Cố Viêm VũSoạn Nhật Tri Lục, khảo âm vận cổ, chủ trương kinh học tức là lý học, tức là muốn bàn lý phải qua kinh.
- 1636 tới 1704Diêm Nhược CừTrong Thượng Thư cổ văn sơ chứng, ông chứng minh các thiên Cổ văn Thượng Thư lưu hành từ thế kỷ 4 là bản làm giả về sau.
- 1723 tới 1777Đới ChấnĐứng đầu phái Hoàn, soạn Mạnh Tử tự nghĩa sơ chứng, khảo lại nghĩa các chữ lý, tính, đạo để phê Tống học.
- 1773 tới 1782Tứ Khố Toàn ThưTriều đình mời nhiều nhà khảo chứng biên tập bộ tùng thư lớn nhất đời Thanh, cũng là dịp kiểm soát và hủy nhiều sách.
- Thế kỷ 19Kim văn học trở lạiPhái Thường Châu, rồi Khang Hữu Vi năm 1891, dùng chính phép khảo chứng để lật lại các bản kinh cổ văn.
IIIPhương Pháp Và Điểm Riêng
Khảo chứng có mấy nguyên tắc nổi bật. Không nói điều gì không có chứng cứ. Một chứng cứ lẻ chưa đủ, phải gom nhiều ví dụ cùng loại. Dùng âm vận cổ để đoán nghĩa chữ, dùng bia đá, đồ đồng để kiểm sách. Sắp xếp theo thời đại, bản nào gần thời gốc thì đáng tin hơn. Giới nghiên cứu hiện đại thường so phương pháp này với ngữ văn học phê bình ở châu Âu cùng thời.
Từ phương pháp, một số nhà khảo chứng đi tới quan điểm triết học. Đới Chấn cho rằng lý không phải một thứ đứng trên khí mà chính là cái lẽ trong sự vật và trong tình người. Ông phê câu tồn thiên lý, diệt nhân dục, cho rằng lấy lý để kết tội lòng ham muốn tự nhiên của người thì còn tàn hơn lấy pháp mà giết.
Khảo chứng hay bị coi là chỉ lo vụn vặt chữ nghĩa. Các nhà nghiên cứu như Benjamin Elman chỉ ra rằng nó có tham vọng lớn: tìm lại kinh điển thật để đạo đức Nho gia đứng trên nền vững. Cũng không đúng khi nói họ bỏ Tống học hoàn toàn. Nhiều người vẫn học chú giải Chu Hy để thi và vẫn giữ luân lý Nho gia trong đời sống.
IVĐời Sống Học Thuật
Nhà khảo chứng sống bằng thư tịch. Họ sưu tầm bản in cổ, chép lại bia, trao đổi thư từ để tranh luận từng chữ, và làm việc trong các thư viện học đường hay dưới sự bảo trợ của quan lớn. Vùng Giang Nam giàu có, nhiều nhà in và tàng thư, là trung tâm của phong trào. Công việc này không có nghi lễ riêng, nhưng người trong giới vẫn giữ lễ Nho như mọi sĩ phu khác.
VCác Phái Và Di Sản
| Phái | Người tiêu biểu | Nét riêng |
|---|---|---|
| Ngô phái | Huệ Đống, 1697 tới 1758 | Tôn trọng tối đa chú giải đời Hán |
| Hoàn phái | Đới Chấn, Đoàn Ngọc Tài, 1735 tới 1815 | Dùng khảo chứng để bàn nghĩa lý, mạnh về văn tự học |
| Sử học khảo chứng | Tiền Đại Hân, 1728 tới 1804 | Đem phép khảo văn tự sang khảo sử |
Đầu thế kỷ 20, Lương Khải Siêu và Hồ Thích xem khảo chứng học như mầm của tinh thần khoa học ở Trung Hoa. Nhiều ngành như văn tự học, âm vận học, sử học văn bản hiện đại kế thừa trực tiếp phương pháp của phong trào này.
VITại Việt Nam
Chưa tìm được nguồn về một dòng khảo chứng học có tổ chức hay có người tự nhận truyền thừa ở Việt Nam. Khoa cử Việt Nam giữ chuẩn chú giải Chu Hy tới năm 1919. Học giả Việt thế kỷ 18 có đi sứ và tiếp xúc với sĩ phu đời Thanh, nhưng mức độ họ tiếp nhận phương pháp khảo chứng cần những nghiên cứu chuyên sâu mà trang này chưa đối chiếu được.
VIIBiểu Tượng Của Nhánh
Nhánh này chưa có biểu tượng riêng được ghi nhận có nguồn, nên thư viện dùng biểu tượng chung của đạo.
VIIICác Nhánh Khác Của Nho Giáo
Tống Nho, Lý Học Trình Chu宋明理學 程朱學派, Trình Chu lý họcDòng dựng cặp lý và khí thành vũ trụ luận đầy đủ, đường tu là cách vật trí tri.
Nho Tiên Tần先秦儒家, Tiên Tần Nho giaNho thời Khổng Tử, Mạnh Tử, Tuân Tử, bàn đạo làm người và phép trị nước, chưa dựng siêu hình học.Tâm Học Lục Vương陸王心學, 陽明心學Chủ trương lý ở trong tâm chứ không ở ngoài vật.Dùng biểu tượng chung của đạoHán Nho漢儒, Hán đại Nho họcĐổng Trọng Thư đề nghị bãi bỏ bách gia, lấy Nho làm học thuyết chính thống.Dùng biểu tượng chung của đạoThanh Nho Khảo Chứng考證學, 樸學, Hán học 漢學Đời Thanh, giới học giả quay về khảo cứu văn tự để tìm đúng lời thánh hiền, gọi là Hán học, đối lại Tống học trọng nghĩa lý.Dùng biểu tượng chung của đạoTân Nho Gia新儒家, 當代新儒學Dòng thế kỷ 20 đáp lại phong trào Ngũ Tứ, nhận khoa học và dân chủ phương Tây mà vẫn giữ mạch học tâm tính.Dùng biểu tượng chung của đạo
Nho Học Việt NamNho học, Hội Tư văn, Văn MiếuNho ở Việt Nam thành hệ thống từ nhà Lý với Văn Miếu năm 1070, khoa thi 1075, Quốc Tử Giám 1076.Nho Giáo Hàn Quốc, Thành Quân Quán성균관 成均館 Seonggyungwan, 유교 YugyoThành Quân Quán lập ở Hán Dương ngày 25 tháng 9 năm 1398, nay là tổ chức Nho giáo của Hàn Quốc.Dùng biểu tượng chung của đạo
Khổng Giáo IndonesiaAgama Khonghucu, MATAKIN (Majelis Tinggi Agama Khonghucu Indonesia)Dạng Nho giáo được tổ chức như một tôn giáo có hội đồng, nơi thờ và nghi lễ riêng, là một trong sáu tôn giáo được Nhà nước Indonesia công nhận.IXNguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Vì sao gọi khảo chứng là Hán học?
Vì các nhà khảo chứng đề cao chú giải của học giả đời Hán, cho rằng gần thời thánh hiền nên đáng tin hơn. Tên này đặt đối lại Tống học, tức Lý học và Tâm học đời Tống Minh.
Khảo chứng học đã phát hiện ra điều gì quan trọng?
Ví dụ nổi tiếng nhất là Diêm Nhược Cừ chứng minh phần Cổ văn của Kinh Thư lưu hành hơn nghìn năm là bản làm giả về sau. Họ cũng dựng lại hệ âm vận cổ, giúp đọc đúng nhiều chữ trong kinh.
Đới Chấn phê Tống Nho ở điểm nào?
Ông cho rằng Tống Nho đặt lý tách khỏi khí và khỏi tình người, rồi dùng lý ấy để kết tội ham muốn tự nhiên. Với ông, lý chính là cái lẽ thỏa đáng trong tình cảm và nhu cầu của con người.