ITổng Quan
Các Giáo Hội Chính Thống Cổ Đông Phương là một gia đình gồm sáu giáo hội tự chủ, hiệp thông với nhau nhưng không hiệp thông với khối Chính Thống Đông Phương mà Nga, Hy Lạp, Serbia thuộc về. Điểm chung là các giáo hội này chỉ nhận ba công đồng chung đầu tiên và không nhận Công đồng Chalcedon năm 451.
Tên gọi Cổ Đông Phương được chính các giáo hội chấp nhận tại hội nghị Addis Ababa năm 1965, để phân biệt với khối Chính Thống Đông Phương. Tiếng Việt đôi khi gọi là Chính Thống Đông phương cổ. Không có một vị đứng đầu chung, mỗi giáo hội có thượng phụ hay công giáo thượng phụ riêng, như Giáo hoàng Tawadros II của Giáo hội Copt từ năm 2012.
IISáu Giáo Hội
| Giáo hội | Tòa | Nét chính |
|---|---|---|
| Copt Chính Thống | Cairo và Alexandria | Giáo hội của Kitô hữu Ai Cập, tôn thánh Máccô là vị sáng lập. Nơi khai sinh đời sống đan tu Kitô Giáo. |
| Ethiopia Tewahedo | Addis Ababa | Đông tín hữu nhất gia đình. Được Giáo hội Copt trao quyền tự chủ năm 1959. |
| Eritrea Tewahedo | Asmara | Tách khỏi Giáo hội Ethiopia sau khi Eritrea độc lập năm 1993. |
| Syria Chính Thống | Damascus | Mang tước Thượng phụ Antiochia, giữ phụng vụ bằng tiếng Syriac, một dạng tiếng Aram. |
| Tông truyền Armenia | Etchmiadzin và Antelias | Theo truyền thống, Armenia nhận Kitô Giáo làm quốc đạo năm 301, sớm nhất thế giới. |
| Chính Thống Syria Malankara | Kottayam, Kerala | Giáo hội của một phần Kitô hữu Thánh Tôma ở miền nam Ấn Độ. |
IIILịch Sử Hình Thành
Năm 451, Công đồng Chalcedon định nghĩa Chúa Kitô là một ngôi vị trong hai bản tính. Nhiều giám mục ở Ai Cập, Syria và Armenia thấy công thức ấy lệch khỏi lời dạy của thánh Cyrillô thành Alexandria, người nói về một bản tính của Ngôi Lời nhập thể. Họ không nhận công đồng. Qua các thế kỷ, sự chia tách thành cố định, phần vì thần học, phần vì chính trị và ngôn ngữ giữa đế quốc Byzantine với các dân tộc ở vùng biên.
- 301Armenia nhận Kitô GiáoTheo truyền thống, vua Tiridates III theo đạo nhờ thánh Grêgôriô Khai Sáng.
- 451Công đồng ChalcedonCác giáo hội này không nhận công đồng.
- 1959Ethiopia tự chủGiáo hội Copt trao quyền tự chủ và tước thượng phụ cho Giáo hội Ethiopia.
- 1965Hội nghị Addis AbabaCác giáo hội họp chung và chấp nhận tên gọi Chính Thống Cổ Đông Phương.
- 1973Tuyên bố chung Rôma và CoptGiáo hoàng Phaolô VI và Giáo hoàng Shenouda III ký tuyên bố chung về đức tin vào Chúa Kitô.
- 1989 tới 1990Tuyên bố chung với khối Chính Thống Đông PhươngỦy ban đối thoại chung ở Chambésy, Thụy Sĩ, kết luận hai bên cùng một đức tin về Chúa Kitô diễn đạt bằng hai cách.
IVGiáo Lý Và Điểm Riêng
Các giáo hội này gọi giáo lý của mình về Chúa Kitô là miaphysite, một bản tính hợp nhất của Ngôi Lời nhập thể, vừa trọn thần tính vừa trọn nhân tính, không pha trộn, không thay đổi, không phân chia. Họ không nhận nhãn monophysite hay độc tính mà người khác từng gán, vì nhãn ấy gợi ý rằng nhân tính của Chúa Kitô bị hòa tan, điều họ bác bỏ.
Ngoài giáo lý về Chúa Kitô, mỗi giáo hội giữ nghi thức riêng: Copt dùng tiếng Copt và Ả Rập, Ethiopia và Eritrea dùng tiếng Ge'ez cổ, Syria dùng tiếng Syriac, Armenia dùng tiếng Armenia cổ. Giáo hội Ethiopia có quy điển Kinh Thánh rộng nhất trong Kitô Giáo, gồm cả sách Hênóc và sách Năm Đại Hồng Thủy, và giữ nhiều tục như cắt bì, kiêng thịt heo, giữ ngày Sabát.
Hiểu lầm hay gặp: người Copt hay người Armenia là một nhánh của Chính Thống Nga hay Hy Lạp. Thực ra đây là một gia đình riêng, đã đứng riêng từ thế kỷ 5, trước cả cuộc chia tay Đông Tây năm 1054.
VTu Tập, Nghi Lễ Và Đời Sống
Chay tịnh giữ vị trí lớn. Người Copt và người Ethiopia giữ hơn hai trăm ngày chay mỗi năm, với nhiều mức khác nhau, trong đó chay là kiêng mọi sản phẩm động vật. Lễ Timkat ở Ethiopia mừng Chúa chịu phép rửa, được UNESCO ghi danh là di sản phi vật thể năm 2019. Người Armenia mừng Giáng Sinh và Hiển Linh chung một ngày 6 tháng 1. Đời sống đan tu Kitô Giáo khởi đầu ở sa mạc Ai Cập với thánh Antôn và thánh Pakhômiô, và các tu viện Copt cổ vẫn còn hoạt động.
VITổ Chức Và Phân Bố
Wikipedia dẫn ước tính khoảng 71,86 triệu tín hữu năm 2020, trong khi số các giáo hội tự báo cộng lại khoảng 87 triệu. Theo Pew Research năm 2017, riêng Giáo hội Ethiopia Tewahedo có khoảng 36 triệu người, gần một nửa cả gia đình. Cộng đồng di dân lớn ở Bắc Mỹ, châu Âu, Úc và vùng Vịnh.
Ở Kerala, Giáo hội Chính Thống Syria Malankara và Giáo hội Kitô hữu Syria Jacobite, vốn trung thành với Thượng phụ Syria Chính Thống, tranh chấp quyền điều hành các nhà thờ suốt hơn một thế kỷ. Năm 2017, Tòa án Tối cao Ấn Độ ra phán quyết có lợi cho phía Malankara Chính Thống về quyền quản lý các nhà thờ theo hiến chương năm 1934, còn phía Jacobite không chấp nhận. Thư viện ghi sự kiện và không phân xử.
VIITại Việt Nam
Thư viện chưa tìm được nguồn về giáo xứ hay cộng đồng Cổ Đông Phương có tổ chức tại Việt Nam. Ở Đông Nam Á, dấu vết rõ nhất là nhà thờ Armenia Thánh Grêgôriô Khai Sáng ở Singapore, dựng năm 1835, và một số cộng đồng người Kerala theo giáo hội Malankara ở các nước có nhiều lao động Ấn Độ. Thư viện chưa thấy ghi chép tương tự ở Việt Nam.
VIIIBiểu Tượng Của Nhánh
Thánh giá Ethiopia, Copt, Armenia
IXCác Nhánh Con
- Giáo hội Ethiopia Tewahedo
- Giáo hội Copt Chính Thống
- Giáo hội Tông truyền Armenia
- Giáo hội Eritrea Tewahedo
- Giáo hội Syria Chính Thống
- Giáo hội Chính Thống Syria Malankara
XCác Nhánh Khác Của Chính Thống Giáo
Giáo Hội Chính Thống NgaРусская православная церковьGiáo hội tự chủ đông tín hữu nhất, tự chủ trên thực tế từ năm 1448, thành tòa thượng phụ năm 1589, đặt tòa ở Moskva.
Giáo Hội Chính Thống RumaniBiserica Ortodoxă RomânăGiáo hội Chính Thống duy nhất có phụng vụ bằng một ngôn ngữ gốc Latinh.
Giáo Hội Chính Thống Hy LạpΕκκλησία της ΕλλάδοςGiáo hội tự chủ của nước Hy Lạp, đặt tòa ở Athens.
Giáo Hội Chính Thống SerbiaСрпска православна цркваTự chủ từ năm 1219 với thánh Sava, đặt tòa ở Beograd.
Tòa Thượng Phụ Đại Kết ConstantinopleΟικουμενικό Πατριαρχείο ΚωνσταντινουπόλεωςMột trong năm tòa cổ, đứng đầu về danh dự giữa các giáo hội Chính Thống theo công thức người thứ nhất giữa những người ngang hàng, đặt tòa ở Istanbul.
Tòa Thượng Phụ Chính Thống Antiochiaبطريركية أنطاكية وسائر المشرق للروم الأرثوذكسTòa cổ nơi các môn đệ lần đầu được gọi là Kitô hữu, dời tòa về Damascus từ năm 1342.Dùng biểu tượng chung của đạoGiáo Hội Chính Thống BungariБългарска православна църкваCó tòa thượng phụ từ thế kỷ 10, lập lại tổ chức tự chủ vào thế kỷ 19 và 20, đặt tòa ở Sofia.Dùng biểu tượng chung của đạo
Giáo Hội Chính Thống Gruziaსაქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიაMột trong những giáo hội cổ nhất, đức tin được thánh nữ Nino đem tới vương quốc Iberia vào thế kỷ 4, truyền thống Gruzia đặt mốc tự chủ vào thế kỷ 5.
Tòa Thượng Phụ Chính Thống AlexandriaΠατριαρχείο Αλεξανδρείας και πάσης ΑφρικήςTòa cổ theo truyền thống do thánh Máccô lập, coi sóc các cộng đồng Chính Thống trên toàn châu Phi.Các Giáo Hội Chính Thống Cổ Đông PhươngOriental OrthodoxyGia đình thứ hai cũng mang chữ Chính Thống nhưng không thuộc khối hiệp thông trên.XINguồn Tham Khảo
Thư viện đối chiếu các nguồn dưới đây. Chỗ nào các nguồn vênh nhau, bài ghi rõ cả hai.
?Hỏi Đáp Nhanh
Chính Thống Cổ Đông Phương khác Chính Thống Đông Phương thế nào?
Hai gia đình tách nhau sau Công đồng Chalcedon năm 451. Chính Thống Đông Phương, gồm Nga, Hy Lạp, Serbia, nhận bảy công đồng chung. Cổ Đông Phương, gồm Copt, Ethiopia, Armenia, Syria, chỉ nhận ba công đồng đầu và không hiệp thông với khối kia.
Miaphysite có phải là độc tính thuyết không?
Các giáo hội này nói không. Họ dạy Chúa Kitô có một bản tính hợp nhất vừa trọn thần tính vừa trọn nhân tính, không pha trộn, và bác bỏ thuyết cho rằng nhân tính bị hòa tan mà chữ monophysite hay được hiểu là vậy.
Gia đình Cổ Đông Phương có bao nhiêu tín hữu?
Wikipedia dẫn ước tính khoảng 71,86 triệu năm 2020, còn các giáo hội tự báo khoảng 87 triệu. Riêng Giáo hội Ethiopia Tewahedo khoảng 36 triệu người theo Pew Research năm 2017.